सर्वेषां विवाहितानां स्त्री आत्मैव भवति; आत्मनं स्वं इव एव पत्नीं मन्यमानः रामः पृथिवीं रक्षिष्यति। यदा वैदेही रामेण सह वनं प्रयाति, तदा वयं अपि अत्रात् अनुगमिष्यामः, यदि अयोध्यापुरी त्यज्यते। यत्र राघवः स्वया भार्यया सह गच्छति, तत्र रक्षकाः अपि गमिष्यन्ति, ये च तस्य समीपवासिनः जनाः, राज्यं, पुरी, परिचारकाः च सर्वे तत्रैव यास्यन्ति। भरतः शत्रुघ्नेन सह काषायवासाः भूत्वा, ज्येष्ठं भ्रातरं ककुत्स्थं अनुसृत्य, वने वत्स्यति। अथ पृथिवी जनशून्या केवलं वृक्षैः आवृता भविष्यति, तदा त्वं एव एकाकिनी राज्यं करिष्यसि, जनहितविपरीता, दुष्टे। न हि तत् राज्यं यत्र रामो न राजा; यत्र रामो वसति, तत् एव वनं राज्यं भविष्यति। भरतः न इच्छति राज्यं पितृणा अदत्तं शासितुम्, न च तव पुत्रत्वेन जीवितुम्, यदि सः नृपस्य पुत्रः स्यात्। भूमिं त्यक्त्वा आकाशमुत्थायापि, यः पितृपैतामहम् आचारं वेत्ति, सः अन्यथा न करिष्यति। त्वया तु पुत्रकाम्यया महद् अपकारं कृतम्; अस्मिन्लोके कोऽपि नास्ति यः रामे न भजते। अद्य कैकेयि, पशवः मृगाः पक्षिणः वृक्षाः च सर्वे रामं अनुगच्छन्तः दृष्टाः भविष्यन्ति। तदा, राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै दातव्यानि, काषायवस्त्रं तस्याः अपाकृत्य; वसिष्ठेन तु तत् वस्त्रं निषिद्धम्, न तस्यै दातव्यम् इति। केवलं रामस्यैव वनवासः त्वया, कैकेयकन्ये, निश्चितः; सा तु नित्याभरणधारिणी राघवेण सह वने वत्स्यति। राजकुमारी शुभैः यानैः सेवकैः च, सर्ववस्त्राभरणोपेतया, वनाय गच्छतु; सा तव वरदानबन्धने न स्थिता। अथाष्टात्रिंशः सर्गः शृणु। यदा सा रक्ष्यमाणा अपि, अरक्षिता इव, काषायवस्त्रं परिधाय, तदा सर्वे जनाः उच्चैः अक्रोशन्—"धिक् त्वां दशरथ!" इति। तेन जनाक्रन्देन संतप्तः राजा जीविते, धर्मे, कीर्तौ च विश्वासं न प्राप। इक्ष्वाकुवंशजः राजा दीर्घं निश्वस्य, भार्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"कैकेयि, सीता कदापि कूशवस्त्रं परिधानं न करोतु। सा हि कोमला, युवा, सुखसंवृद्धा च; गुरुणा अपि यथार्थं उक्तं—सा वनवासाय अयुक्ता। न कस्यचित् किंचित् करोति एषा तपस्विनी राजपुत्री; जनसमूहे स्थित्वा काषायवस्त्रधारिणी, विमूढेव वर्तते, यथा कश्चित् परिव्राजकः। जनकात्मजा काषायवस्त्रं परित्यजतु; अहं कदापि एतादृशं व्रतम् अकरवम्। सा राजकुमारी स्वेच्छया सर्वाभरणरत्नानि गृह्य वनं गच्छतु। मया अयोग्येन जीवितुं क्रूरं व्रतं कृतम्, दृढं च; त्वया तु बालिशत्वात् एतद् अङ्गीकृतम्, मा त्वां दहतु, यथा वह्निः शुष्ककाष्ठं दहति। यदि रामेण कदाचित् त्वं, पापे, किञ्चिद् अपकृतं प्राप्ता, किं तु इयं हीना वैदेही किम् अपकारं तव अत्र कृतवती? मृगशावद्विसालाक्षी, सौम्या, सत्त्ववती सा जनकात्मजा, किम् अपि ते पापे, कर्तुं शक्ताऽसौ? यथेष्टं रामस्य वनवासः त्वया कृतः; किमर्थं पुनः दुःखदं पापमिदं कर्म कुरुषे? यद् याचितं त्वया, राज्ञि, सर्वेषां साक्षात् मया प्रतिज्ञातम्, यदा त्वम् अत्र आगता रामाभिषेककथां उक्तवती। इदानीं तदतिक्रम्य, त्वं नरकं गन्तुम् इच्छसि, यः मैथिलीं काषायवस्त्रधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि। एवमुक्ते पितरि, रामः वनगमनाय उद्यतः, शीर्ष्णा विनम्रः, इदं वचनम् उवाच—"एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनवृत्ता; सा च, भगवन्, त्वाम् न दोषयति। वरदानप्रद, तां त्वं पूजनीयां पूजय; मयि विना, दुःखसागरे निमग्नां, पूर्वं अदृष्टदुःखां। त्वं पूज्यः, तां रक्ष, यथा सा मातरं पुत्रवियोगदुःखेन न नश्येत्; मयि चिन्तयन्त्याः सा पतिव्रता त्वयैव जीवेत्। त्वं तां मम मातरं, इन्द्रपत्नीमिव शोकार्तां, रक्ष; यथा अहं वने दुःखेन क्लिश्यमानः, सा पुत्रशोकात् न प्राणान् त्यजेत्, न यमालयं गच्छेत्।" शृणु तु एकोनचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे। रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं च तपस्विवेषं दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्च्छितः अभवत्। शोकातुरः स राजा राघवं न अपश्यत्, न च दृष्ट्वा वाक्यम् अब्रवीत्, मनसा संतप्तः। क्षणमात्रं महाबाहुः राजा, शोकसंविग्नः, मूर्च्छाम् अगच्छत्, राममेव चिन्तयन् विललाप। नूनम् अहं पूर्वकाले बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, जीवितेषु हिंसां कृतवान्, तेन एष दुःखम् उपस्थितम्। अपि च, कालः अप्राप्तः सन्, मम प्राणाः देहं न त्यजन्ति; कैकेय्या पीडितस्य मम मृत्युः न आगच्छति। मम पुत्रं पुरतः स्थितं पश्यामि, सः अग्निवत् दीप्तिमान्, उत्तमानि वस्त्राणि परित्यज्य काषायवस्त्रं धारयन्। एषां सर्वेषां दुःखम् एकया कैकेय्या कारणीकृतम्, या स्वार्थसाधनाय एतां कपटनीतिं उपगता। एवमुक्त्वा, अश्रुवेगपरिप्लुतः, केवलं "राम" इति एकवारं उक्तवान्, अधिकं वक्तुं न अशकत्।