सर्वे तदा राजसभायां समुपविष्टाः, रामस्य वनगमनस्य प्रसङ्गे, कैकेयीं प्रति कटुवचनानि प्राहुः। तत्र कश्चन उवाच— "हे महाराज्ञि, सीता यथोचिताचारवर्जिता न वनं गन्तुमर्हति; सा रामस्य स्वधर्ममेव अत्र सम्पादयिष्यति।" अन्यः पुनरुवाच— "समस्तेषां दम्पत्यां पत्न्यः स्वात्मा एव; तस्मात् स्वात्मवत् सीतां समालोक्य, रामः पृथिवीं रक्षिष्यति।" एवं वैदेह्या सह रामस्य वनं गच्छन्त्याः वार्ता श्रुत्वा, अन्ये अपि जनाः ऊचुः— "यदि अयोध्यां त्यक्तव्यम्, तर्हि वयं अपि तत्रैव गमिष्यामः।" नगररक्षकाः अपि वदन्ति— "यत्र यत्र राघवः स्वपत्नी सहितः गच्छति, तत्र तत्र वयं, तस्य पार्श्ववर्ती जनाः, राज्यं, नगरं, परिचारकाः च गमिष्यन्ति।" भरतः शत्रुघ्नेन सह वल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्स्थं अनुसृत्य, वनवासं वत्स्यति इति अपि उक्तम्। ततः, "यदा पृथिवी जनशून्या केवलं वृक्षैः शेषा भविष्यति, तदा त्वं एव, हे दुष्टे, जनहितविरोधिनी, राज्यं करिष्यसि," इति कैकेयीं प्रति तिरस्कारः कृतः। "यत्र रामः न राजा, तत्र तत् राज्यं नास्ति; यत्र रामः वसति, तत् एव राज्यं भविष्यति।" भरतः तु पितृदत्तं राज्यं न इच्छति, न च तव पुत्ररूपेण वसति, यदि सः नृपस्य पुत्रः भवति। यः पितृपैतामहं धर्मं जानाति, सः न कदापि अन्यथा आचरिष्यति, यद्यपि सः भूमेः व्योम्नः वा उत्थायेत्। "त्वया, पुत्रलोभेन, पुत्रस्य अन्यायः कृतः; अस्मिन्संसारे रामभक्तिरहितः कश्चन नास्ति। अद्य कैकेयि, पशवः, मृगाः, विहङ्गमाः, वृक्षाश्चापि रामं प्रति दृष्टिं करिष्यन्ति यदा सः निर्गच्छति।" ततो, "हे महाराज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै ददातु, वल्कलानि तस्याः अपाकुर्यात्; वसिष्ठः तु उक्तवान्—वल्कलवस्त्रं तस्यै न दातव्यम्।" केवलं रामस्य वनवासः त्वया, हे कैकेयीकुमारी, चिन्तितः; सा तु सदा भूषिता राघवसहितं वने वत्स्यति। "राजकन्या उत्तमयानैः परिचारकैः च, सर्ववस्त्राभरणैः सहितम्, यथेष्टं गच्छतु; सा तव वरदानेन बद्धा नास्ति।" इत्येवं तत्र वार्ता अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे, "शृणु अष्टत्रिंशत्तमं सर्गं," इति सूच्यते। तदा, सीता रक्षितापि, अनाथेव वल्कलधारणं कुर्वती, सर्वे जनाः उच्चैः क्रन्दयामासुः— "धिक् त्वां दशरथ!" इति। तस्य शब्देन पीडितः राजा, जीवने, धर्मे, स्वकीये च मान्ये, विश्वासं नष्टवान्। स इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः राजा, दीर्घं निःश्वस्य, भार्यां प्रति उवाच— "कैकेयि, सीता कुशवस्त्रं धारयित्वा न गन्तव्या।" "सा सुकुमारी, युवा, सदा सुखाभ्यस्ता; गुरुणा अपि यथार्थं उक्तं—सा वनवासाय योग्येति न। सा कस्यापि न किंचित् करोति, एषा तपस्विनी राजश्रेष्ठस्य कन्या; जनसमूहे वल्कलधारिणी स्थिता, मूढेव, कश्चन परिव्राजिका इव दृश्यते।" "जनकात्मजा एतानि वल्कलानि परित्यजतु; अहं कदापि एवं व्रतम् अकरवम् न; राजकन्या स्वेच्छया सर्वाभरणवस्त्रैः सह वनं गच्छतु। मया, जीवितार्हेण, क्रूरं व्रतम् आचरितम्; त्वं तु बालिश्या, एतत् स्वीकृतवती; मा त्वां शुष्कतृणं यथा वह्निः दहेत् तथा एषः तापः दहेत्।" "यदि रामेण, हे पापे, कदापि ते किञ्चित् अन्यायं कृतम्, तर्हि एषा हीना वैदेही किं तव अपराधं कृतवती?" "मृगशावनेत्रा, सौम्या, सत्त्ववती, जनकात्मजा किं तव हिंसां कृतवती?" "रामस्य वनवासः पर्याप्तः, हे पापे; किमर्थं पुनः दुःखकराणि, पापकर्माणि करोषि?" "यद् याचितं त्वया, हे महाराज्ञि, तदहं सर्वजनसमक्षं प्रतिज्ञातवान्, यदा त्वं रामाभिषेकसमये आगता। तदतिक्रम्य, त्वं स्वर्गपतितिं इच्छसि, यदि मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि।" एवं वदति पितरि, रामः वनगमनाय उद्यतः, नम्रशिराः, इदं वचनम् उवाच— "एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनश्च; सा च, भगवन्, त्वां न दोषयति।" "वरद, त्वं ताम् आदरय; मया विना, दुःखसागरनिमग्नां, अननुभूतदुःखां तां त्वं पालय। त्वं पूज्यः, तां मम मातरं रक्ष, यथा सा पुत्रशोकात् न विनश्येत्; सा हि मयि चिन्तयन्ती, त्वया एव जीविष्यति।" "इन्द्रपत्नीसमां, दुःखार्तां, मम मातरं त्वं पालय; यथा अहं वने दुःखार्तः वसन्, सा जीवितं न त्यजेत्, न यमसदनं गच्छेत्।" "शृणु, आद्यायां अयोध्याकाण्डे, वाल्मीकिना विरचिते, नवत्रिंशत्तमं सर्गम्।" एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं च तपस्विवेषधरं दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्च्छितः पपात। शोकातुरः राजा राघवं न पश्यति, न च तं दृष्ट्वा वदति; मनः शोकसमाकुलम्। क्षणमात्रं महाबाहुः राजा शोकवशात् चेतनां न प्राप, केवलं राममेव चिन्तयन् विललाप। "नूनम्, पूर्वे बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, वा अन्यानि प्राणिनः हिंसितवान्; तस्मात् एष दुःखः मम प्राप्तः।" "अपि च, कालः अप्राप्तः अपि, मम प्राणाः शरीरं न जहाति; कैकेय्या पीडितस्य मम मृत्युः न आगच्छति।" "मम सुतं, वह्निसमप्रभं, पुरतः स्थितं, उत्तमवस्त्रं परित्यज्य वल्कलधारिणं दृष्ट्वा—" "एषा कैकेयी एकैका सर्वान् जनान् दुःखितान् कृतवती, या स्वार्थसिद्ध्यर्थं एतत् कपटं उपगतवती।" एवं तत्र सर्वे, रामस्य वनगमनस्य प्रसङ्गे, दुःखशोकसमाकुलाः, कैकेयीं प्रति कोपं, रामे भक्तिं, सीतायाः दुःखं च विविधानि वचनानि ब्रुवन्तः, राजसभायां स्थिताः आसन्।