सौम्यया लक्ष्मणेन सह वनं गच्छ त्वं, वत्स, इति रामस्य मातरौ स्नेहपूर्णं वचनं प्राहतुः। अस्याः पुण्यया स्त्रियाः वनवासः मुनिव्रतवत् न युक्तः, इति तौ मनसी कृतवन्तौ। पुनः तौ रामं याचेताम्—"सुत, अस्याः दीप्तिमत्याः सीतायाः वनगमनं न उचितम्; त्वं धर्मनिष्ठः सन् स्वयमपि यद्यपि वनं गन्तुं इच्छसि, अस्या अवस्थानं अत्र एव भवतु," इति। एवं मातरौ याचमाने, दशरथात्मजः रामः तद्वचनानि श्रुत्वा, स्वधर्मनिष्ठया सीतायाः समकं वल्कलं बन्धयामास। सा च वल्कलम् परिधाय तिष्ठन्ती, राज्ञः पुरोहितः वसिष्ठः अश्रुपूर्णनेत्रः सीतां निरोद्धुम् उद्यतः, कैकेयीं प्रति क्रुद्धः इदं वचनं उवाच—"दुष्टे कैकेयि, कुलपांसने! त्वं राजानं छित्वा धर्ममार्गं न पालन्वती; अतीव दुष्कृतं कृतवती।" "राज्ञि, सीता यदि किञ्चिद् अनुचितं आचरति तर्हि वनं गन्तव्या न स्यात्; सा रामस्य धर्मपत्नी अत्र एव स्वकर्तव्यं करिष्यति। सर्वेषां पत्न्यः स्वात्मवत्; रामः अपि स्वात्मवत् सीतां गृहीत्वा पृथिवीं रक्षिष्यति। यदि वैदेही रामेण सह वनं यास्यति, वयं अपि तान् अनुगमिष्यामः; यदि अयोध्या परित्यक्तव्या, वयं सर्वे तान् अनुसरिष्यामः।" "यत्र यत्र राघवः स्वपत्नीं सह गच्छति, तत्र तत्र रक्षिणः, जनाः, राज्यं, पुरी, परिचारकाः अपि गमिष्यन्ति। भरतः शत्रुघ्नसहितः, वल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्स्थं अनुसृत्य वनं वत्स्यति। अथ पृथिव्यां केवलं वनानि शेषाणि, सर्वे जनाः गच्छन्ति, तर्हि त्वं, जनविरोधिनि, एकाकिनी राज्यं करिष्यसि।" "यत्र रामः न राजा, तत्र राज्यं न भवति; यत्र रामः वसति, तत् एव राज्यं भविष्यति। भरतः न पितृदत्तं राज्यं पतितुम् इच्छति, न च त्वया सह पुत्रवत् वत्स्यति, यदि सः राजपुत्रः। स्वकुलधर्मं जानन्, सः कदापि अन्यथा न करिष्यति, यद्यपि भूमिं त्यक्त्वा दिवं याति।" "त्वया, पुत्रकामया, पुत्रे पापं कृतम्; अस्मिन्लोके रामभक्तः कोऽपि नास्ति। अद्य त्वं, कैकेयि, पश्यसि—मृगाः, व्याघ्राः, पक्षिणः, वृक्षाः अपि, रामं गच्छन्तम् अनुसरिष्यन्ति।" "राज्ञि, त्वं उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै ददातु; वल्कलम् अपाकुर्यात्। वसिष्ठः तु वल्कलधारणं निषिद्धवान्—'न तस्यै दातव्यम्' इति। केवलं रामस्य वनवासः तव वरः; किन्तु सा सदा भूषिता राघवेण सह वने वत्स्यति।" "राजकुमारी उत्तमयानैः परिचारकैः, विविधवस्त्रैः, व्यवस्थाभिः सहिताऽपि वनं यातु; सा तव वरदानात् न बाध्यते।" एवमुक्ते, तत्र स्थिताः सर्वे जनाः शोकात् आक्रन्दन्—"दशरथ, धिक् त्वाम्!" इति। सीता, रक्ष्यमाणा अपि, वल्कलम् धारयन्ती, जनानां मध्ये शोकस्य कारणम् अभवत्। तदाक्रन्देन दुःखितः राजा जीवने, धर्मे, कीर्तौ च विश्वासं नष्टवान्। इक्ष्वाकुवंशस्य राजा दीर्घं निःश्वस्य भार्यां प्रति उवाच—"कैकेयि, सीता कुशवस्त्रं न धारयेत्। सा कोमला, तरुणी, सुखसंस्कृता; गुरुणा यथार्थं उक्तम्—सा वनवासाय न योग्यते। सा कस्यापि न किञ्चित् करोति, मुनिपुत्रीव, जनानां मध्ये वल्कलधारिणी, मूढेव दृश्यते। जनकनन्दिनी वल्कलानि त्यजतु; अहं कदापि एवं व्रतम् अकर्तुम् इच्छामि न; या इच्छति सा भूषणानि, निधीन् च गृहीत्वा वनं यातु।" "मया, जीवितार्हेण अपि, क्रूरं व्रतं कृतम्; त्वं तु बालिशत्वात् एतत् स्वीकृतवती, मा त्वां दहेत्, शुष्कतृणमिव वह्निः। यदि रामः किञ्चिद् दुष्कृत्यं त्वयि कृतवान्, किं निम्ना वैदेही त्वां कदापि दुःखितवती? मृगशावनेत्रा, सौम्या, सती, का पीडा जनकनन्दिनी त्वां कर्तुं शक्नुयात्?" "पापे, रामस्य वनगमनम् अपि पर्याप्तम्; किमर्थं पुनः दुःखकराणि पापानि कर्माणि करोति? सर्वेषां साक्षिणां मध्ये त्वया यद् याचितम्, तद् अहं प्रतिज्ञातवान्। तदतिक्रम्य त्वं मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि, तेन त्वं नरकं गन्तुम् इच्छसि।" एवं पितरि भाषमाणे, रामः वनाय प्रस्थितः, शिरसा नम्रः, वाक्यमब्रवीत्—"एषा मे माता कौसल्या, धर्मज्ञा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनश्च; सा त्वां न निन्दति। वरद, त्वं ताम् उपास्याः—मया विना, दुःखसागरमग्नां, अदृष्टपूर्वदुःखां। त्वं पूज्यः, तां पालय, सा मां चिन्तयन्ती केवलं त्वया जीविष्यति।" "सा, शक्रपत्नीव, दुःखिता, त्वया पालनीया; यथा अहं वने दुःखितः तिष्ठामि, सा दुःखेन न जीवितं त्यजेत्, यमलोकं वा न यातु।" एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं तपस्विवेशधारिणं दृष्ट्वा च, राजा भार्यया सह मूर्च्छितः पपात्। दुःखेन पीडितः सः रामं न अपश्यत्, न च दृष्ट्वा तं किंचन उवाच—मनसा शोकग्रस्तः।