ततः धर्मात्मा रामः शीघ्रं सीतायाः समीपमागत्य स्वयं तस्याः कौशेयवस्त्रे उत्तमं वाल्कलं बद्धवान्। तं रामं सीतायाः उत्तमं वाल्कलं बध्नन्तं दृष्ट्वा अन्तःपुरनार्यः नेत्राभ्यां अश्रूणि मुमुचुः। ताः सर्वथा पराधीनाः स्फुरद्भास्वरं रामं वाक्यमूचुः—"वत्स, एषा महाभागा वनवासाय न योग्येति। त्वं पितुर्वचनेन एकाकिनं वनं गच्छसि; अस्याः दर्शनं नः सम्पूर्णं भवतु, प्रभो। वनं गच्छ, वत्स, लक्ष्मणसहितः; एषा पुण्या वनवासाय न योग्येति, यथा तपस्विनी। एकं वयं त्वत्तः याचामहे—इयं दीप्तिमती सीता अत्र एव स्थातुं अर्हति; त्वं धर्मनिष्ठः सन् अद्य न स्थातुमिच्छसि।" एवं तासां वाक्यानि श्रुत्वा दशरथात्मजः रामः स्वधर्मसमां सीतां वाल्कलेन संवेष्टितवान्। सा वाल्कलधारिणी सती, राज्ञः पूज्यः पुरोहितः अश्रुपूर्णलोचनः तामनिगृह्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्—"अतिक्रान्तमिदं त्वया, दुष्टचित्ते कैकेयि, कुलपांसनि; त्वं राजानं छलयित्वा धर्मे न स्थितासि।" "सीता, साध्वी, वनवासाय न योग्येति, राज्ञि; सा अत्रैव रामस्य कर्तव्यं साधयिष्यति। सर्वेषां पत्न्यो हि आत्मा एव; आत्मवत् तां रामः पृथिवीं रक्षिष्यति। यदि रामः वनं गच्छति वैदेह्या सह, वयं अपि ताननुगमिष्यामः, यदि अस्यां पुरीं परित्यज्यते।" "यत्र यत्र राघवः स्वपत्नीया सह गमिष्यति, तत्र तत्र रक्षिणः, जनपदाः, राज्यं, पुरी, सेवकाः च अनुगमिष्यन्ति। भरतः शत्रुघ्नसहितः, वाल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्थ्स्थं वनवासिनं अनुयास्यति।" "तदा पृथिव्यां जनशून्यायां केवलं वृक्षाशेषायां, त्वमेव एकाकिनी राज्यं करिष्यसि, जनहितविरोधिनि। न तद्राज्यं यत्र रामो न राजा; यत्र रामो वसति, तत् वनं एव राज्यं भविष्यति। भरतः न इच्छति राज्यं पितृदत्तं विहीनं कर्तुं, न च तव पुत्रत्वेन वसitum, यदि सः राजपुत्रः अस्ति।" "त्वं पृथिव्याः व्योम्नि वा स्थित्वा, पितृपथानुगामी भरतः अन्यथा न करिष्यति। त्वया तु, पुत्रे स्पृहा कृत्वा, पुत्रे दोषः कृतः; अस्मिन्लोके न कोऽपि रामभक्तिविहीनः अस्ति। अद्य कैकेयि, पशवः, मृगाः, खगाः, वृक्षाः च अपि रामं गच्छन्तं प्रति समावर्तिष्यन्ति।" "ततः राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै ददातु, वाल्कलं त्यज्य; परं वाल्कलदानं वसिष्ठेन निषिद्धम्। केवलं रामस्य वनवासः त्वया, केकयराजकन्ये, विहितः; सा तु सदा भूषिता राघवेण सह वने वत्स्यति।" "राजकन्या उत्तमयानैः, सेवकैः, वस्त्रैः, उपकरणैः च सुसंवृता गच्छतु; सा तव वरदानेन न बाध्यते।" एवमष्टत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। सा रक्ष्यमाणा अपि, अनभिरक्षिता इव, वाल्कलं धारयन्ती, सर्वे जनाः "धिक् दशरथम्!" इति उच्चैरनुचुक्रुशुः। तेन शब्देन संतप्तः राजा जीवने, धर्मे, आत्मसम्माने च विश्वासं नितरामपि नाशयामास। इक्ष्वाकूनां राजा दीर्घं निःश्वस्य भार्यां प्रति वाक्यमुवाच—"कैकेयि, सीता कुशवस्त्रधारिणी वनं न गच्छेत्। सा कोमला, या सदा सुखसंवृद्धा, गुरुणा अपि उक्तं यथार्थमेव, वनवासाय न योग्येति। सा न कस्यचित् किंचिदाचरति, तपस्विनी, राजपुत्री, जनसमूहे स्थित्वा वाल्कलधारिणी, प्रमत्तेव वर्तते।" "जनकात्मजा एतानि वाल्कलानि परित्यजतु; मया पूर्वं कदापि न व्रतमिदं कृतम्। सा इच्छया सर्वाणि भूषणानि, रत्नानि च गृह्य वनं गच्छतु। मया, जीवितार्हेण, कठोरं व्रतं कृतं दृढं च पालितम्; त्वं तु बालिशत्वात् तदङ्गीकृतवती, मा त्वां सुष्ककाष्ठमिव वह्निर् दहतु।" "यदि रामेण, पापे, किञ्चिदपकारं कृतं, किं नीचया वैदेह्या त्वया अत्र अपकारितं? हरिणलोचनया, सौम्यया, उदारया, कीदृशं जनकात्मजा त्वां कदाचिदपि दुःखितवती?" "नूनं, पापे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किं पुनः त्वया अन्यानि दीनानि पापकर्माणि क्रियन्ते? अहं तव प्रार्थनया, राज्ञि, सर्वेषां साक्षिणां मध्ये प्रतिज्ञां कृतवान्, यदा त्वं आगत्य रामाभिषेकं उक्तवती।" "इदानीं त्वं तदतिक्रम्य, यदीच्छसि मैथिलीं वाल्कलधारिणीं द्रष्टुम्, नरकं गन्तुमिच्छसि।" एवं पितरि भाषमाणे, रामः वनगमनाय उद्यतः, शिरः नतं कृत्वा वाक्यमुवाच—"एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनाचार्या च; सा च त्वां न निन्दति।" "वरद, त्वं ताम् आदरय, या मया विहीना, दुःखसागरमग्ना, पूर्वं यं दुःखं न दृष्टवती। त्वं पूज्यः, तां पालय, यथा सा दुःखेन न विनश्यति; यतः सा मयि चिन्तयन्ती, त्वत्तः एव जीविष्यति।" एवं तत्र धर्मात्मा रामः, मातरं, पितरं च, सर्वं च कुलं परिष्वज्य, वनगमनाय उद्यतः, धर्मे स्थितः, सर्वेषां हृदयानि शोकेन व्याप्य, वनं प्रतस्थे।