जनकनन्दिनी सीता एकं वल्कलं हस्ते गृहीत्वा, तद् ग्रीवायां स्थापयन्ती, तत्र अप्रशिक्षिता लज्जायुक्ता च स्थितवती। ततः धर्मिष्ठेषु अग्रणी रामः शीघ्रं तस्याः समीपं आगत्य, स्वयं तस्याः रेश्मवस्त्रे उत्तमं वल्कलं योजयामास। रामं सीतायाः उत्तमं वल्कलं योजयन्तं दृष्ट्वा, अन्तःपुरस्थाः नार्यः अश्रूणि नेत्रेभ्यः स्रवयन्त्यः शोकमग्नाः अभवन्। ताः सर्वथा निर्भराः रामं तेजोमयं अभ्यधुः—"वत्स, एषा आर्या वनवासाय न योग्याऽस्ति। तव पितुः आदेशेन त्वं निर्जनं वनं गच्छ; तस्याः दर्शनं सम्पूर्णं भवतु, प्रभो। लक्ष्मणेन सह वनं गच्छ, वत्स; एषा पुण्या वनवासिन्याः न योग्याऽस्ति। एषः वत्स, तव नित्यधर्मनिष्ठः, त्वं स्वयम् इदानीं स्थातुम् इच्छसि न, तस्मात् सीता, तेजस्विनी, अत्र स्थातुं दत्तुम् इच्छामः।" एवं तासां वचनानि श्रुत्वा, रामः दशरथात्मजः सीतायाः वल्कलं योजयामास, या तस्य सदृशी आसीत्। वल्कलं गृहीत्वा सीता तिष्ठति स्म, तदा राज्ञः पूज्यः पुरोहितः अश्रुपूरितनेत्रः ताम् अवरोध्य कैकेयीं प्रति वाक्यम् ऊचेत्—"अतिक्रान्तमिदं, दुष्टचित्ते कैकेयी, कुलस्य कलङ्कः; नृपं छाद्य, धर्मे न स्थितवती।" "सीता, आचारहीना, वनं गन्तुं न अर्हति, हे राज्ञि; सीता रामस्य अत्र एव उचितं धर्मं करिष्यति। सर्वेषां पत्न्यः स्वात्मा एव; तस्मात् रामः ताम् आत्मवत् रक्षित्वा पृथिवीं पालयिष्यति।" "अद्य वैदेही रामसहितं वनं यान्ति चेत्, वयं अपि तान् अनुसरिष्यामः, यदि अयं नगरं परित्यज्यते। रक्षकाः अपि यत्र राघवः स्वपत्नी सह गच्छति, तत्र गमिष्यन्ति, तस्य सहवासिनः जनाः, राज्यं, नगरं, परिचारकाः अपि।" "भरतः शत्रुघ्नसहितः वल्कलधारी, काकुत्स्थं ज्येष्ठं भ्रातरं अनुसरन्, वनवासं करिष्यति। ततः, पृथिवी जनशून्या, केवलं वृक्षैः युक्ता, त्वं एव एकाकिनी राज्यं करिष्यसि, जनहितविरोधिनी।" "यत्र रामः न राजा, तत्र राज्यं न भवति; यत्र रामः वसति, तत् वनं राज्यं भविष्यति।" "भरतः पितृदत्तं राज्यं न इच्छति, न तव पुत्ररूपेण वासं इच्छति, यदि सः नृपस्य पुत्रः।" "पृथिव्याम् आकाशं यावत् त्वं यासि अपि, कुलाचारविद् सः अन्यथा न करिष्यति।" "त्वया पुत्रकामनया पुत्रे अपराधः कृतः; अस्मिन् लोके रामभक्तो नास्ति कश्चन।" "अद्य कैकेयी, त्वं पशून्, व्याघ्रान्, पक्षिणः, वृक्षान् अपि रामं प्रति प्रवृत्तान् द्रक्ष्यसि, यदा सः निर्गच्छति।" "ततः, राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि तव सूनुष्यै ददातु, वल्कलं अपाकृत्य; वसिष्ठः तद् वल्कलं निषिद्धवान्, तस्यै न दातव्यम् इति।" "केकयराजकन्ये, केवलं रामस्य वनवासः तव द्वारा निश्चितः; तत्रापि सा सर्वदा अलङ्कृता राघवेन सह वनं वसिष्यति।" "राजकुमारी उत्तमयानेषु, सेवकेषु, विविधवस्त्रेषु, व्यवस्था सहितं गच्छतु; सा तव वरदानेन न बध्न्यते।" अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते। यदा सीता संरक्षिता अपि, अनभिहिता इव, वल्कलं परिधाय तिष्ठति स्म, सर्वे जनाः "दशरथ! धिक्!" इति आक्रोशम् अकुर्वन्। तेन आक्रोशेन दुःखितः राजा जीवने, धर्मे, स्वकीये मान्ये विश्वासं हिनस्तः। इक्ष्वाकुनृपः दीर्घं श्वसित्वा स्वपत्नीं प्रति उवाच—"कैकेयी, सीता कुशवस्त्रं परिधाय वनं न गच्छतु।" "सा सुकुमारी, युवा, सदा सुखसंसर्गे स्थितवती; मम गुरुः सत्यम् उक्तवान्—सा वनवासाय न योग्याऽस्ति।" "सा कस्यापि किमपि न करोति, एषा तपस्विनी राजश्रेष्ठस्य पुत्री; जनसमूहे स्थित्वा, वल्कलं परिधाय, सा मूढवत् व्रजिका इव दृश्यते।" "जनकनन्दिनी वल्कलानि परित्यजतु; अहं कदापि एवम् व्रतम् न कृतवान्। राजकुमारी यथेष्टं वनं गच्छतु, सर्वभूषणानि, विभवानि गृहीत्वा।" "मयाऽनर्हेण जीवने घोरं व्रतं कृतम्, दृढं च पालनम्; त्वम्, बालिशत्वेन, तद् स्वीकृतवती, तव न ज्वालयतु, यथा अग्निः शुष्कतृणं दहति।" "यदि रामः कदाचित्, हे दुष्टे, तव कोऽपि अधर्मः कृतः, तर्हि वैदेह्याः किं तव अपराधम् अस्ति?" "मृगशावनेत्रा, सौम्या, उत्तमधिया सा जनकनन्दिनी तव किं दोषं करिष्यति?" "नूनं, हे दुष्टे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किं तव एतेऽपि दुःखदाः पापकृत्याः?" "मया तव याचनेन, हे राज्ञि, सर्वेषां साक्षात् प्रतिज्ञा कृताऽस्ति, यदा त्वं रामाभिषेकं अभ्यधाः।" "इदानीं तद् अतिक्रम्य, त्वं नरकं गन्तुम् इच्छसि, यतः मैथिलीं वल्कलवस्त्रधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि।" एवं पितुः वचनं श्रुत्वा, रामः वनगमनाय उद्यतः, नम्रशीर्षा, तं प्रति वाक्यं प्राह—"एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, प्रसिद्धा, वृद्धा, उत्तमस्वभावा; हे प्रभो, सा तव न दोषं आरोपयति।" "हे वरदाता, तां त्वं पूजय, या मम वियोगेन, दुःखसागरं प्रविष्टा, पूर्वं न ज्ञातं दुःखं अनुभूयति।