रामः तदा लक्ष्मणं प्रति उवाच— "गच्छ, कुप्यां च कुटिलां च आनय, यतः अहं चतुर्दश वर्षाणि अरण्ये वासं करिष्यामि।" तदा कैकेयी अपि, निर्लज्जा सन्निधौ जनसमूहस्य, स्वयं एव राघवाय वाल्कलानि समुपानयत्, उवाच च— "एतानि धारय।" सः पुरुषसिंहः रामः कैकेय्या दत्तानि वाल्कलानि गृहित्वा स्वं वस्त्रम् परित्यज्य तपस्विवेषं परिधत्ते स्म। लक्ष्मणोऽपि तत्रैव पितुः साक्षात् स्वं शोभनं वसनं त्यक्त्वा वाल्कलं समादत्त। तदा सीता, पीतांबरधारिणी, तानि वाल्कलानि दृष्ट्वा भीता बभूव, यथा मृगी जालेन भीता भवति। सा जनकात्मजा, शुभलक्षणा, कैकेय्याः हस्तात् कुशवस्त्रं सव्रीडं सशोकं च गृह्णाति स्म। अश्रुपूर्णलोचना सा धर्मज्ञा पतिं गन्धर्वराजसमानं वाक्यम् उवाच— "कथं मुनयः अरण्यनिवासिनः एतानि वाल्कलानि धारयन्ति?" इति अप्यविदुषी सा पुनः पुनः मूर्च्छिता। एकं वाल्कलं हस्ते गृह्णात्वा, कण्ठे स्थापयन्ती तत्रैव स्थितवती, अप्रगल्भा लज्जिता च सा जनकात्मजा। तदा धर्मात्मा रामः शीघ्रं तत्र आगत्य, सीतायाः पीतांबरस्योपरि वाल्कलं स्वयमेव परिधापयामास। रामेण सीतायाः उत्तमं वाल्कलं धार्यते इति दृष्ट्वा, अन्तःपुरनार्यः अश्रुपूर्णलोचनाः बभूवुः। ताः पूर्णतया अनाथवत् रामं तेजस्विनं प्रति उचुः— "वत्स, एषा महाभागा नारी अरण्यवासाय न योग्यते। त्वं पितुः वचनेन एकाकिनीं वनं गच्छसि; अस्याः दर्शनं अस्माकं सिध्यतु।" "त्वं लक्ष्मणेन सह वनं गच्छ, अयं भद्रा अरण्ये तपस्विवत् वसतुं न अर्हति। एकं वरं नो दत्तुमर्हसि— सीता, या दीप्तिमती, अत्रैव स्थातुं अर्हति; त्वं धर्मनिष्ठः सन् अपि स्वयम् इह स्थातुं न इच्छसि।" इत्येवं तासां वाक्यानि श्रुत्वा, रामः दशरथात्मजः, सीतायाः समचित्तायाः वाल्कलं ददौ। वाल्कलं धारयित्वा तिष्ठन्तीं वैदेहीं दृष्ट्वा, राज्ञः पूज्यः पुरोहितः अश्रुपूर्णलोचनः सीतां निरोद्धुम् आरब्धवान्, कैकेयीं प्रति चेदम् उवाच— "अतिक्रान्तं त्वया, दुष्टचित्ते कैकेयि, कुलकल्मषे! त्वं राजानं छित्वा धर्मे न स्थितवती।" "सीता, असदाचारिणी, अरण्यं न गन्तव्या, हे राज्ञि; सा रामस्य इह एव धर्मानुष्ठानं करिष्यति। सर्वेषां पतिनां भार्याः आत्मन एव भवन्ति; तामात्मन्येव स्थितां रामः भूमिं रक्षिष्यति।" "यदि वैदेही रामेण सह वनं यास्यति, तर्हि वयं अपि अत्र पुरात् तान् अनुसरिष्यामः, यदि एषा पुरी परित्यक्तव्या। राघवः यत्र यत्र यास्यति, तत्र तत्र रक्षिणः, जनाः, राज्यं, पुरी, परिचारकाः अपि गमिष्यन्ति।" "भरतः शत्रुघ्नेन सह वाल्कलधारी वनं वत्स्यति, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्थ्सं अनुगमिष्यति। ततः पृथिवी जनशून्या, केवलं वृक्षैः युक्ता, त्वं एव एकाकिनी राज्यं करिष्यसि, जनहितविरोधिनी।" "न स राज्यं भवति यत्र रामः न भवति; यत्र रामः वसति, तत् एव राज्यं भविष्यति। भरतः पितुः अदानं राज्यं न इच्छति, न च त्वया सह पुत्रवत् वत्स्यति, यदि सः राजा-पुत्रः अस्ति।" "भूमिं व्योम्नि वा स्थित्वा, कुलधर्मज्ञः अन्यथा न करिष्यति। त्वया पुत्रकामया पापं कृतम्; अस्मिन्लोके रामभक्तः नास्ति।" "अद्य कैकेयि, त्वं पश्यसि—मृगाः, व्याघ्राः, पक्षिणः, वृक्षाः अपि रामं अनुगच्छन्ति। ततः हे राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै प्रयच्छ, वाल्कलं अपाकुरु; वाल्कलदानं वसिष्ठः निषिद्धवान्।" "रामस्य एव अरण्यवासः त्वया वृतः, न तु सीतायाः; सा सदा भूषणवती राघवेण सह अरण्ये वत्स्यति।" "राजकन्या उत्तमयानैः परिचारकैः, सर्ववस्त्रसम्भारैः सहिताः अरण्यं गच्छतु; तव वरदानेन सा न नियता।" एतस्मिन्नन्तरे, अथाष्टत्रिंशत्तमे सर्गे शृणु। सा सीता, रक्ष्यमाणा अपि, अप्रतिरक्ष्यमिव वाल्कलं धारयन्ती, सर्वे जनाः "धिक् दशरथम्!" इति उच्चैः वाक्यं प्रचुक्रुशुः। तेन शब्देन क्लिश्यमानः राजा जीवने, धर्मे, स्वयम् आत्मनि च अविश्वासं प्राप। इक्ष्वाकुवंशजः राजा दीर्घं निःश्वस्य, भार्यां प्रति उवाच— "कैकेयि, सीता कुशवस्त्रं न धारणीयम्।" "सा कोमला, तरुणी, सुखसंवृद्धा; मम आचार्यः यथार्थम् उक्तवान्—सा अरण्यवासाय न योग्यते। सा कस्यचित् न किंचित् करोति, एषा तपस्विनी राजपुत्री; जनसमूहे स्थित्वा वाल्कलवती, प्रमत्तेव परिव्राजिका इव दृश्यते।" "जनकनन्दिनी एतानि वाल्कलानि परित्यजतु; मया कदापि न कृतं व्रतम् एतादृशम्। सा सर्वाणि भूषणानि धनानि च गृह्णातु, यथाकामं वनं गच्छतु।" "मया, जीवितार्हेण, क्रूरं व्रतम् कृतम्, दृढं च पालितम्। त्वं बालिशत्वात् एतत् अङ्गीकृतवती; मा त्वां दग्धु, यथा शुष्ककाष्ठं वह्निना।" इति, एतेषु श्लोकेषु यथाक्रमं, रामस्य अरण्यगमनस्य, सीतायाः वाल्कलधारणस्य, अन्तःपुरजनानां शोकस्य, वसिष्ठस्य उपदेशस्य, दशरथस्य दुःखस्य च, सर्वं यथावत् प्रवृत्तं।