तदा कौसल्याया वचनानि श्रुत्वा, रामस्य हिताय उक्तानि, यद्यपि तानि कठोराणि इव अभवन्, तस्याः वाक्यानि कैकेयी न शृणोति स्म। सा न स्वस्य नात्मनः हितं जानाति, दुष्टमार्गमाश्रित्य साधूनां मार्गात् च्युतवर्तिनी बभूव। तदा कौसल्या दृढनिश्चया इत्युक्त्वा, "अद्याहम् राज्यं सुखं सम्पदः च परित्यज्य रामं अनुसरिष्यामि; त्वं च भरतश्च सर्वैः राजपुरुषैः सहिताः यथेष्टं चिरकालं राज्यं भुङ्क्व" इति शपथपूर्वकं व्याहरन्ती तस्थौ। एवं तु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः प्रवृत्तः। तत्र प्रधानमन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः दाशरथिं विनयपूर्वकं सस्नेहमुवाच— "राजन्, सुखानि परित्यज्य वने वनेचर्यां कर्तुमुद्यतः अस्मि, तर्हि मम का प्रयोजनं सानुग्रहस्य? सर्वेषु बन्धुषु परित्यक्तेषु, कः प्रयोजनं स्यादनुग्रहस्य?" इत्युक्त्वा, "यः उत्तमं गजं दत्त्वा तस्य बन्धनस्य चिन्तां त्यजति, तस्मिन्नेव रूपेण ममापि सेनायाः किमुपयोगः? सर्वे स्वगृहं यान्तु; केवलं वाल्कलानि एव मम आनयन्तु।" रामः पुनः आज्ञापयत्— "शूलं च कुप्यं च मम आनयतु, यतो अहं चतुर्दशवर्षाणि वने वत्स्यामि।" तदा कैकेयी, सर्वेषां समक्षं निर्लज्जया, स्वयं रामाय वाल्कलानि समर्पयत्— "एतानि धारय" इति। स तु पुरुषर्षभः रामः कैकेय्या दत्तानि वाल्कलानि गृहित्वा, स्वं सुवस्त्रं परित्यज्य, तपस्विवेषं धारयामास। लक्ष्मणोऽपि तत्र एव, पितुः पुरतः, स्वं सुवर्णवस्त्रं परित्यज्य, वाल्कलं धारयामास। तदा सीता, शुभलक्षणा जनकात्मजा, पाटवस्त्रधारिणी, वाल्कलदर्शनात् भीता, यथा मृगी पाशदर्शनात्, तथैव सस्मार। सा च, लज्जया नतलोचना, कैकेय्याः कुसशाकं गृहित्वा, अत्यन्तदुःखिता तस्थौ। अश्रुपूर्णलोचना सा धर्मज्ञा सीता, पतिं गन्धर्वराजसमं प्रति शोकाकुला वचोऽब्रवीत्— "कथं वने वसन्ति मुनयः एतादृशानि वाल्कलानि धारयन्ति?" इति पुनः पुनः मूर्च्छिता बभूव। सा एकं वाल्कलखण्डं हस्ते गृहित्वा, ग्रीवायां निवेश्य, अप्रगल्भा लज्जिता च तस्थौ। ततः धर्मात्मा रामः शीघ्रमेव समीपमागत्य, स्वयं सीतायाः पाटवस्त्रे वाल्कलं योजयामास। तद् दृश्य, अन्तःपुरनार्यः, रामं सीतायाः उत्तमं वाल्कलं योजयन्तं विलोक्य, अश्रूण्यपातयन्। ताः सर्वाः स्त्रियः, रामे तेजस्विनि, शरणागताः इव, वाक्यमूचुः— "वत्स, एषा महाभागा वनवासाय न योग्यते। त्वं पितुः आज्ञया एकाकी वने गच्छ; अस्याः दर्शनं सिध्यतु। लक्ष्मणेन सहितः वने गच्छ; एषा देवी तपस्विवासाय न योग्यते। एकं वयं याचामहे— एषा सीता, तेजस्विनी, अत्रैव स्थातुं अर्हति; त्वं धर्मनिष्ठः अपि, आत्मनः इच्छया स्थातुं न इच्छसि।" एवं स्त्रीणां वचनं श्रुत्वा, रामः, दाशरथिः, सीतायाः सदृशं वाल्कलं योजयामास। तदा राजपुरोहितः, अश्रुपूर्णलोचनः, सीतां निरोद्धुम् इच्छन्, कैकेयीं प्रति चेदमुवाच— "दुष्टे, कुलपांसनि, राजा मोहयित्वा धर्ममार्गात् च्युतवती। सीता, साध्वी, वने गन्तुं न योग्यते; अत्रैव रामस्य धर्मकार्याणि करिष्यति। सर्वेषां पत्न्यः आत्मनः अर्धं; अतः रामः स्वात्मवत् सीतां रक्षिष्यति।" "यदि सीता रामसहितं वने गच्छति, वयं अपि तत्र गमिष्यामः; यदि नगरी परित्यज्यते। ये ये जनाः राघवेन सह व्रजन्ति, ते ते रक्षकाः अपि गच्छन्तु; राज्यं, पुरी, सेवकाः अपि तत्रैव गच्छन्तु। भरतः शत्रुघ्नसहितः वाल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्स्थं अनुसरिष्यति।" "एवं चेत्, पृथिवी रिक्ता, केवलं वृक्षैः आवृता, त्वं एकाकिनी, जनहितं परित्यज्य, राज्यं करिष्यसि। यत्र रामः नास्ति, तत् राज्यं नास्ति; यत्र रामः तिष्ठति, तत्र एव राज्यं स्यात्। भरतः पित्रा दत्तं राज्यं न इच्छति; न च तव पुत्रत्वेन वसिष्यति, यदि राजा पुत्रः स्यात्।" "भूमितः आकाशं वा यास्यसि, धर्मज्ञः सः भरतः कदापि मार्गात् न विचलिष्यति। त्वया पुत्रस्नेहेन महद् अधर्मं कृतम्; लोके कश्चित् नास्ति यो रामे अननुरक्तः। अद्यैव पशवः, मृगाः, पक्षिणः, वृक्षाः अपि रामं अनुगमिष्यन्ति।" "राज्ञि, त्वं कन्यायै उत्तमानि भूषणानि दत्त्वा, वाल्कलं तस्याः अपाकुरु; वाल्कलं वै वसिष्ठेन निषिद्धम्। केवलं रामस्य वनवासः तव वरः; सा तु सीता सर्वदा भूषणैरलङ्कृता राघवेण सह वने वत्स्यति।" "राजकन्या उत्तमयानैः सेवकैः च, सर्ववस्त्रैः उपस्करैः च सहिताः व्रजतु; सा तव वरदानेन न बाध्यते।" एवं सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः; शृणुत, अष्टात्रिंशः सर्गः इति।