निरपराधं धर्मनिष्ठं त्यजेत् चेत्, तदपि धर्मविरोधात् इन्द्रस्यापि तेजः नश्येत्, इति मन्त्रिणः वचः श्रुत्वा, सिद्धार्थस्य वचनेन दुःखितः राजा दशरथः क्लान्तस्वरः कैकेयीमिदं प्राह— "देवि, पर्याप्तं तवैतद् यत् त्वया रामस्य श्रीः विनाश्यते; त्वमपि लोकनिन्दायाः रक्षां कुरु, शुभे। यानि वाक्यानि तव हितायोक्तानि, तानि त्वं न शृणोषि, तानि कठोराणि इव दृश्यन्ते, परं तव हितायैव। न त्वं मम स्वहितं, न स्वहितं वेत्सि; क्रूरमार्गे प्रवृत्ता, साध्वाचारात् च्युतासि। अद्याहं रामं अनुगमिष्यामि, राज्यं सुखं धनं च त्यक्त्वा; त्वं च भरतश्च सर्वैः राजपुरुषैः सह यथेष्टं राज्यं भोक्तुमर्हथः।" एवं स राजा दुःखेन विवर्णः कैकेयीमुवाच। ततो वाल्मीकिमुनिना रचिते श्रीरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। मुख्यसचिवस्य वचः श्रुत्वा, रामः दीनविनययुक्तैः वाक्यैः पितरं दशरथं सम्बोध्य उवाच— "राजन्, सुखानि परित्यज्य, वनवासाय प्रवृत्तः सन्, मया सर्वेषां परित्यागः कृतः; किं नु मम अनुयात्रायाः प्रयोजनम्? यः उत्तमं गजं दत्त्वा, पुनः तस्य बन्धनस्य चिन्तां न करोति, तस्मिन्नेव प्रकारेण मम सेनायाः वा बन्धनस्य वा प्रयोजनं नास्ति। त्वं धर्मज्ञः, लोकनाथः; मम याचना— सर्वे गृहं प्रतियान्तु, केवलं वाल्कलमात्रं मे दीयताम्। शूर्पं कुम्भं चापि आनयन्तु, चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामीति।" एवमुक्ते, कैकेयी निर्लज्जया सर्वेषां सन्निधौ रामाय वाल्कलानि दत्त्वा उवाच— "एतानि धारय।" स तु पुरुषर्षभः रामः कैकेय्याः हस्तात् वाल्कलानि गृहीत्वा, स्वीयं शुभवस्त्रं त्यक्त्वा, तपस्विवेषं परिधत्ते। लक्ष्मणोऽपि तत्रैव, पितुः पुरतः, स्ववस्त्रं त्यक्त्वा, वाल्कलमधत्त। सीता तु, शुभवस्त्रधारिणी, तानि वाल्कलानि दृष्ट्वा भीता, यथा मृगी पाशं दृष्ट्वा, तथैव सस्मार। जनकात्मजा सा, शुभलक्षणा, कैकेय्याः हस्तात् कुशाचीरं लज्जया नमितनेत्रा, दुःखिता, शोकात् चापि गृह्णाति। अश्रुपूर्णलोचना सा धर्मनिष्ठा जानकी, पतिं रामं गन्धर्वराजसमं प्रेक्ष्य, दुःखार्ता वाक्यमुवाच— "कथं वने वसन्त्याः मुनिभिः इदं वाल्कलधारणं क्रियते?" इति अनभिज्ञा सा सीता पुनः पुनः मूर्च्छिता। सा एकं वाल्कलं हस्ते गृहीत्वा, ग्रीवायाम् आरोप्य, तत्रैव तिष्ठति, लज्जिता, अनभ्यासात्। तदा रामः धर्मात्मा शीघ्रं समीपमागत्य, सीतायाः शुभवस्त्रस्योपरि स्वयमेव वाल्कलं बध्नाति। रामेण सीतायाः उत्तमं वाल्कलं धार्यमाणं दृष्ट्वा, अन्तःपुरस्त्रियः अश्रुपातं कुर्वन्ति। सर्वाः स्त्रियः, रामस्य तेजसा दीप्तं तमुपलभ्य, स्नेहपूर्णं वाक्यमूचुः— "वत्स, एषा महाभागा वनवासाय न योग्यते। त्वं पित्राज्ञया वनं गच्छसि; अस्याः दर्शनं नः सम्पूर्णं कुरु। लक्ष्मणेन सह वनं गच्छ; एषा देवी तपस्विवासं न योग्यते। त्वं धर्मपरायणः, त्वमेव गन्तासि; एषा सीता दिव्यतेजस्विनी, अत्रैव स्थातुमर्हति।" एवं तासां वचः श्रुत्वा, रामः, दशरथात्मजः, स्वधर्मनिष्ठां सीतां वाल्कलमुपवेश्य, तस्याः वाल्कलधारणं कृतवान्। तदा, राजपुरोहितः वसिष्ठः, अश्रुपूर्णलोचनः, सीतां निरोध्य कैकेयीमिदं प्राह— "दुष्टे कैकेयि, कुलपांसनि, त्वया राजानं मोहयित्वा अधर्मः कृतः। सीता, धर्मसंयुक्ता, वनं न गन्तव्या; अत्रैव रामस्य धर्मकार्याणि करिष्यति। सर्वेषां पत्न्यः आत्मन एव; आत्मवत् रामः भूमिं रक्षिष्यति। यदि वैदेही अपि रामेण सह वनं गच्छेत्, वयं सर्वेऽपि तत्रैव गमिष्यामः; यदि नगरी त्यक्तव्या स्यात्।" "यत्र यत्र राघवः सीतया सह यास्यति, तत्र तत्र रक्षिणः, प्रजाः, राज्यं, नगरं, परिचारकाः च गमिष्यन्ति। भरतः शत्रुघ्नेन सह, वाल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं काकुत्स्थं अनुगमिष्यति। पृथिवी शून्या, वृक्षमात्रशेषा स्यात्; त्वं कैकेयि, जनहितविरोधिनी, एकाकिनी राज्यं करिष्यसि। यत्र रामो नास्ति, तत्र राज्यं न भवति; यत्र स रामो वसति, तदेव राज्यं भविष्यति। भरतः पित्रा प्रदत्तं राज्यं न इच्छति, न च तव पुत्रत्वेन वत्स्यति, यदि स राजा जायते। स्वकुलधर्मविज्ञः सन्, पृथिव्यां आकाशे वा, अन्यथा न करिष्यति। त्वया, पुत्रकामया, आत्मनः पुत्रे दोषः कृतः; लोके कोऽपि रामभक्तः नास्ति। अद्यैव पशवः, मृगाः, खगाः, वृक्षाः च सर्वे रामं अनुगमिष्यन्ति।" "देवि, तर्हि, तव सूनुषायै उत्तमानि भूषणानि दत्त्वा, वाल्कलं अपाकुरु; वसिष्ठः तस्याः वाल्कलधारणं निषेधयत्, न दातव्यमिति।" एवं सर्गे, धर्मे स्थिते, दुःखसंपन्नेऽस्मिन्नेव काले, सर्वे जनाः रामं सीतां लक्ष्मणं च अनुवर्तन्ते, कैकेयी च स्वकृत्यं पश्यन्ती, दुःखेन सन्तप्यते।