कदाचित् नगरवासिनः परस्परं दुःखिताः समागत्य राज्ञं प्रति व्याहरन्—"अस्माकं बालाः, येषां चेतांसि अपि स्थिराणि न सन्ति, क्रीडनकाले मूढभावेन सरयूं नदीं क्षिप्यन्ते, तेन च स महता हर्षेण तत्र रमते।" एतेषां वचनेषु श्रुतिषु राजा जनानां प्रीत्यर्थं स्वपुत्रं, निर्दोषं सन्तम् अपि, परित्यक्तवान्। तं शीघ्रमेव भार्यया सहितं सखिभिः च रथारूढं कृत्वा, पिता यथाज्ञापयत्—"यावज्जीवं निर्वासे वसतु"—इति, वनं प्रस्थापितवान्। स तु पुत्रः कुदाचारिणं इव पर्वतानां गुहासु कुदेशेषु कुदृष्टया कुदृष्टप्रायः स्पर्धां च कृत्वा, कुदालं कपालं च गृहीत्वा सर्वदिक् विचचार। तथापि धर्मात्मा सगरो राजा तं न परित्यक्तवान्। किम् अधर्मं रामेण कृतं यदेनं एवं विघ्नं प्राप्तम्? वयं राघवे दोषमपि न पश्यामः; स यथा चन्द्रे कलङ्गः दुर्लभः, तथा तस्मिन् अपि पातकप्रवेशः दुर्लभः। यदि त्वं, देवी, राघवे कञ्चिद् दोषं पश्यसि, तदा तत्त्वेन ब्रूहि; ततः रामः निर्वास्यते। न हि निर्दोषं धर्मनिष्ठं परित्यज्य स्वधर्मं लङ्घयेत्, यतः तेन इन्द्रस्य अपि तेजः क्षीयेत। पर्याप्तं, देवी, त्वया रामस्य सौभाग्यं विनाश्यते; त्वमपि जनपदनिन्दायाः रक्षां कुरु। इति सिद्धार्थस्य वचः श्रुत्वा, राजा दुःखशोकक्लिष्टया वाचा कैकेयीं प्रति उवाच—"त्वं एतानि हितानि वचनानि न शृणोषि, यानि तव हिताय सन्ति, यद्यपि तीक्ष्णानि इव दृश्यन्ते। न च त्वं मम स्वहितमात्महितं वा जानासि; त्वं पापकर्मणि प्रवृत्ता, साध्वाचारमार्गात् च्युतासि।" "अद्याहं रामानुगतः राज्यं सुखं धनं च परित्यज्य वनं यास्यामि; त्वं च भरतश्च सर्वे च जनाः राज्ये चिरकालं यथेष्टं रमध्वम्।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। ततः प्रमुखमन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः दाशरथिं विनयपूर्वकं मधुरं वाक्यं उवाच—"राजन्, यदा मया सर्वे भोगा परित्यक्ताः, वन्येन आहार्येण जीवनं कर्तव्यं, तर्हि किं मे सहायैः? सर्वेषां बन्धूनां त्यागे कृतमना, किम् उत्तमगजं दत्त्वा पुनः तस्य पाशस्य बन्धनेन प्रयोजनम्? तथा, धर्मज्ञवर्य, किम् मे सैन्येन? सर्वे निवर्तन्तु; केवलं वाल्कलं एव आनयन्तु। कुदालं कपालं च गृहीत्वा गन्तव्यं, चतुर्दशसंवत्सराणि वने वत्स्यामि।" तदा कैकेयी, निर्लज्जा सती, सभायां वाल्कलानि रामाय स्वयम् आनयित्वा, "एतानि धारय" इति उवाच। स पुरुषसिंहः कैकेय्याः हस्तात् वाल्कलानि गृहित्वा, स्वमुत्तमं वस्त्रं परित्यज्य, तानि तपस्विवेशानि धारयामास। लक्ष्मणोऽपि तत्रैव पितरं पुरतः स्वमुत्तमं वस्त्रं त्यक्त्वा वाल्कलं गृह्णाति स्म। सीता च, शुक्लवस्त्रधारिणी, वाल्कलदर्शनात् भीता, जालमिव मृगी सन्त्रस्ताभवत्। सा जनकनन्दिनी, शुभलक्षणा सती, कैकेयीं प्रति अवलोक्य, अवनतमुखी, दुःखशोकाकुला, कुसशाटीमादाय, अश्रुपूर्णलोचना, धर्मनिष्ठा, पतिं प्रति उवाच—"कथं मुनयः वने वाल्कलानि धारयन्ति?" इति। सा अपि तत्र कुसशाटीमेकां गृहीत्वा, ग्रीवायां स्थापयित्वा, तत्रैव लज्जिता तस्थौ। तदा धर्मात्मा रामः शीघ्रं सीतायाः समीपं गत्वा, तस्या वस्त्रे उत्तमं वाल्कलं स्वयं बद्धवान्। रामेण सीतायाः उत्तमं वाल्कलं बध्यमानं दृष्ट्वा, अन्तःपुरनार्यः अश्रुपूर्णलोचनाः अभवन्। ताः स्नेहपराः रामं तेजस्विनं प्रति ऊचुः—"वत्स, एषा महाभागा वनवासाय न योग्यते। त्वं पितुः आज्ञया एकाकी वनं गच्छ; अस्या दर्शनं नोऽपि स्यात्। लक्ष्मणेन सहितः वनं गच्छ; एषा धर्मपत्नी वनवासाय न योग्यते। वयं त्वत्तः एकं वरं याचामः, वत्स—एषा सीता तव भवन्तु, त्वं धर्मनिष्ठः सन्, न त्वं स्वयमेव स्थातुमिच्छसि।" एवं तासां वचनं श्रुत्वा, रामो दाशरथिः सीतायाः वाल्कलं बद्धवान्, या स्वभावेन तस्य तुल्या आसीत्। तस्यां वाल्कलं धारयन्त्यां, राज्ञः पुरोहितः अश्रुपूर्णलोचनः सीतां निरोद्धुम् उद्यतः, कैकेयीं प्रति उवाच—"अतिक्रान्तमिदं, दुष्टे चित्ते कैकेयि, कुलपांसने! त्वं राजानं मोहयित्वा धर्ममार्गं न पश्यसि।" "सीता, धर्माचरणे न्यूनं कृत्वा, वनं न गन्तव्या, राज्ञि; सा रामस्य धर्मकार्याणि अत्रैव करिष्यति। सर्वेषां पत्न्यः आत्मन एव; आत्मनं इव रामः पृथिवीं रक्षिष्यति। यदि वैदेही रामसहितं वनं गच्छति, वयं अपि तत्रैव गमिष्यामः, यदि अयं नगरं परित्यज्यते। यत्र यत्र राघवः भार्यया सहितः गच्छति, तत्र तत्र रक्षिणः, प्रजाः, राज्यं, नगरं, सर्वे जनाः गमिष्यन्ति।" "भरतः शत्रुघ्नसहितः वाल्कलधारी वनं गमिष्यति, ज्येष्ठं ककुत्स्थं अनुयास्यति।" एवं तेषु सर्वेषु वचनप्रवृत्तेषु, धर्मे स्थितेषु, दुःखशोकसमाकुलेषु, सर्वे तत्र स्थिताः रामस्य वनगमनं प्रति दुःखिता आसन्।