अयोध्यायां असमञ्जः नगरमार्गे क्रीडन् बालकान् गृहीत्वा सरयूतीरे जलं प्रति क्षिप्य आनन्दं अपकृत्ये लभते स्म। तं दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रुद्धाः राज्ञे अभ्यधुः—“राज्यवर्धन, असमञ्जं वा अस्मान् वा वृणु।” ततः राजा तान् पप्रच्छ—“किमर्थं भयम् इदम्?” इति। तदनन्तरं नागरिकाः राज्ञा पृष्टाः इदं वचनम् ऊचुः—“सः बालकः क्रीडन् अस्माकं चित्ते स्थैर्यं न प्राप्तान् बालान् मूढतया सरयूतीरे क्षिपति, तत्र च महत् सुखम् अनुभवति।” नागरिकवचनम् श्रुत्वा राजा स्वस्य पुत्रम्, यः कञ्चन अपराधं न अकरोत्, तान् प्रीत्यर्थम् त्यक्तवान्। ततः शीघ्रं तं पुत्रं पत्नीं च परिचारकांश्च रथे स्थाप्य, पितुः आज्ञया, “यावत् जीवति, निर्वासे वसतु,” इति जीवनपर्यन्तम् निर्वासितवान्। असमञ्जः कुदालं कुटं च गृहीत्वा पर्वतानां दुर्गेषु सर्वदिशं विचरन्, दुष्कृत्यं कृतवान् इव, भ्रमति स्म। तथा धर्मात्मा सगरः राजा तं पुत्रं न त्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, यत् सः एवम् विघ्नितः? रामे दोषं न पश्यामः; यथा शशाङ्के कलङ्कः न दृश्यते, तथा रामस्य नरके पतनं न सम्भाव्यते। यदि त्वं, राज्ञि, रामे कञ्चन दोषं पश्यसि, तद् अद्य सत्यम् वद; ततः रामः निर्वासितः भविष्यति। निर्दोषं धर्मपथनिष्ठं पुरुषं त्यक्तुं धर्मविरोधेन इन्द्रस्य अपि तेजः नश्येत्। पर्याप्तम्, राज्ञि, रामस्य सौभाग्यनाशेन; त्वं अपि लोकनिन्दायाः रक्षणं कुरु। सिद्धार्थस्य वचनम् श्रुत्वा, राजा दुःखवशात् क्लान्तया वाचा कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच—“त्वं आत्महिताय एतानि वचनानि न इच्छसि, यद्यपि तानि कठोराणि इव दृश्यन्ते; त्वं न जानासि मम वा स्वस्य वा हितम्। क्रूरमार्गं गत्वा, साधूनां मार्गात् विचलिता असि।” “अद्य अहम् रामं अनुसरिष्यामि, राज्यं सुखं धनं च त्यजित्वा; त्वं च भरतः च सर्वे च राजपुरुषाः यथेष्टं दीर्घकालं राज्यं भुञ्जीत।” इदानीं वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। प्रधानमन्त्रिणः वचनम् श्रुत्वा रामः दाशरथिं विनयपूर्वकं वाक्यं उवाच—“राजन्, यदा अहम् सुखानि त्यक्त्वा वनं गच्छामि, तदा संगत्यागात् किम् अनुगमनस्य आवश्यकता?” “यः उत्तमं गजं दत्त्वा तस्य गोष्ठे मनः स्थापयति, तस्य गजत्यागे रज्जुसंबन्धस्य किम् प्रयोजनम्?” “धर्मिष्ठश्रेष्ठ, अहम् सेनायाः किम् प्रयोजनम्? सर्वान् प्रत्यागच्छन्तु; केवलं वल्कलानि मे आनयन्तु।” “कुदालं कुटं च आनयतु, यतः अहम् चतुर्दशवर्षाणि वनवासं करिष्यामि।” ततः कैकेयी निर्लज्जा, सभायाम् उपस्थितान् अपि न लज्जयन्ती, रामाय वल्कलानि दत्त्वा उक्तवती—“एतानि धारय।” तदा पुरुषसिंहः रामः कैकेय्याः हस्तात् वल्कलानि गृहीत्वा सुवस्त्रं त्यक्त्वा तपस्विवेषं धारयामास। लक्ष्मणः अपि तत्र, उत्तमवस्त्रं त्यक्त्वा, पितुः पुरतः तपस्विवेषं धारयामास। सीता तदा, शुभवस्त्रधारिणी, वल्कलदर्शनात् भयम् अनुभवति, यथा मृगी जालदर्शनात् भयभीता भवति। जनकनन्दिनी, शुभलक्षणयुक्ता, कैकेय्याः हस्तात् कुसवस्त्रं गृहीत्वा, शोकात् लज्जया च, अधोमुखी स्थितवती। अश्रुपूर्णनेत्रा धर्मनिष्ठा सा, गन्धर्वराजोपमं पतिं प्रति इदं वचनम् उवाच—“कatham वनवासिनः ऋषयः वल्कलानि धारयन्ति?” इति, अज्ञानेन पुनः पुनः मूर्च्छिता। एकं वल्कलं हस्ते गृहीत्वा, कण्ठे स्थापयित्वा, जनकनन्दिनी अप्रगल्भा लज्जिता च तत्र स्थितवती। ततः धर्मनिष्ठः रामः शीघ्रं तस्याः समीपं गत्वा, स्वयं वल्कलं सीतायाः सुवस्त्रस्य उपरि बन्धयामास। रामस्य सीतायाः उत्तमं वल्कलं बन्धनम् दृष्ट्वा, अन्तःपुरनार्यः अश्रुपूर्णनेत्राः अभवन्। ताः रामं तेजस्विनं प्रति उक्तवत्यः—“वत्स, एषा कुलवधू वनवासाय योग्याऽनास्ति।” “त्वं पितुः आज्ञया एकाकी वनं गच्छ; अस्माकं दर्शनं सम्पूर्णं भवतु।” “लक्ष्मणं सह वनं गच्छ, वत्स; एषा भाग्यवती वनवासाय योग्याऽनास्ति।” “एषा सीता, ज्योतिष्मती, गृहं स्थातुं अर्हति; त्वं धर्मनिष्ठः, स्वयं वनवासाय इच्छां न करोति।” इत्येवं तासां वचनानि श्रुत्वा, रामः, दशरथनन्दनः, सीतायाः वल्कलं बन्धयामास, या तस्य सदृशी आसीत्। वल्कलम् धारयित्वा, राजपुरोहितः, अश्रुपूरितनेत्रः, सीतां निरोध्य कैकेयीं प्रति उवाच—“अत्यन्तं दुष्टमना कैकेयी, कुलस्य कलङ्कः, राजानं छलयित्वा धर्मे न स्थितवती।” “सीता, योग्याचरणहीना, वनं गन्तुं न अर्हति, राज्ञि; सा रामस्य धर्मकार्यं अत्र एव करिष्यति।” “यथा सर्वेषां पत्न्यः आत्मनः एव, तथा रामः सीतां आत्मवत् पश्यन् भूमिं रक्षिष्यति।” एवं सर्गे सर्वे पात्राणि धर्म, शोक, न्याय, प्रेम, त्याग, लज्जा, क्रोध, करुणा, आश्रु, वल्कलधारणं, निर्वासनम्, वनगमनं च दर्शयन्ति।