राजा दशरथः स्वस्मिन् अन्तःपुरे मन्त्रिभिः सह शनैः वनानि नद्यः च अतिक्रम्य तस्य ब्राह्मणस्य समीपं प्रस्थितवान्। सः यत्र सः महर्षिः स्थितः, तत्र समुपेत्य, सः ब्राह्मणश्रेष्ठः, यो रोमपदस्य समीपे आसीत्, तस्य समीपं जगाम। दशरथः तं ऋषिपुत्रं ज्वलन्तमिव वह्निम् अपश्यत्; ततः सः राजा तस्य विशेषतः सत्कारं चकार। सख्यभावात् सः राजा रोमपदः हर्षपूर्णेन अन्तःकरणेन तस्मै प्राज्ञाय ऋषिपुत्राय सर्वं निवेदयामास। सः तं सख्यबन्धुभावाभ्यां सत्कृत्य, सः नरश्रेष्ठः तेन सम्यक् सत्कृतः तत्रैव स्थितवान्। सप्ताहान् अथवा अष्टाहानन्तरं राजा राजानं उवाच—"नरश्रेष्ठ, शान्ता तव पुत्री स्वपतिना सह अत्रैव अस्ति।" "सा मम नगरीं प्रति गच्छतु, हि महत् कार्यम् उपस्थितम्।" इति राजा तदनुज्ञात्य, तस्मै प्राज्ञाय प्रस्थानं प्रतिजज्ञे। सः ब्राह्मणम् उवाच—"स्वपत्नी सहितः त्वम् गच्छ," इति। ऋषिपुत्रः प्रतिज्ञाय, राजानम् उवाच—"एवमस्तु।" राज्ञा अनुमतिः लब्ध्वा, सः स्वपत्नी सहितः प्रस्थितवान्; तौ उभौ स्नेहान्निजकरे संयुक्त्य परस्परं परिष्वज्य गतवन्तौ। दशरथः च बलवान् रोमपदः च हृष्टौ अभवताम्; ततः सखा-नम्रं कृत्वा रघुनन्दनः प्रस्थितवान्। सः शीघ्रदूतान् प्रजाजनान् मध्ये प्रेषयामास—"सर्वा नगरी शीघ्रं शोभायुक्ता भूत्वा अलङ्क्रियताम्।" गन्धयुक्तया, क्षालितया, स्वच्छीकृतया, पताकाभिः भूषितया नगरी भविष्यति। ततः प्रजाजनाः, राजा आगतः इति श्रुत्वा, प्रमोदं प्राप्नुवन्। तदा सर्वं राजाज्ञया कृतम्; ततः राजा शोभायुक्तां नगरीम् प्रविवेश। शङ्खदुन्दुभिनिनादेन ब्राह्मणश्रेष्ठं पुरः कृत्वा प्रवेशयामासुः; तदा सर्वे जनाः तं ब्राह्मणम् दृष्ट्वा अतिप्रमुदिताः अभवन्। इन्द्रबलोपमेन राज्ञा सत्कृतः सः, स्वर्गे सहस्राक्षेण इव कश्यपः नीतः, तथा प्रविष्टः। अन्तःपुरे नियमानुसारं पूजां कृत्वा, तं नीत्वा, राजा तत्र तं प्राप्तं स्वं कृतार्थं मनीषयामास। अन्तःपुराणि शान्तानि दृष्ट्वा, सा विशाललोचना रानी पतिसहितया प्रमोदं सुखं च LebhE। ताभिः स्त्रीभिः विशेषतः राज्ञा च सत्कृता सा ब्राह्मणी तत्रैव किञ्चित्कालं सुखेन निवसति स्म। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः दीर्घकालानन्तरं वसन्तकाले रम्ये किञ्चित्कालं गते, राजा यज्ञस्य कर्तुम् इच्छां प्रपेदे। ततः सः दिव्यतेजसा ब्राह्मणम् प्रणम्य, सन्तानस्य कुलवृद्धये यज्ञस्य अनुष्ठानं याचितवान्। ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"एवमस्तु," इति, भूमिपतिं प्रति—"यज्ञस्य सर्वं कृत्यं क्रियताम्, अश्वो मोच्यताम्," इति। "सरण्या उत्तरतीरे यज्ञभूमिः सज्ज्या क्रियताम्," इति च। ततः राजा वेदविद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः उक्तवान्। "सुमन्त्र, शीघ्रं वेदज्ञः होतारः आनीयन्तां—सुइज्ञ, वामदेव, जाबालि, काश्यपः च।" "कुलगुरु वसिष्ठः च अन्ये च उत्तमब्राह्मणाः सर्वे च।" इति। ततः सुमन्त्रः शीघ्रगामी सर्वान् ब्राह्मणान् समानीय, धर्मात्मा दशरथः तान् सत्कृतवान्। सः मधुरं धर्म्यं हितं च भाष्य—"मम पुत्राभावात् दुःखितस्य न हि सुखम्।" "पुत्रार्थं अश्वमेधयागं कर्तुम् इच्छामि, एष मे अभिप्रायः।" "ऋषिपुत्रस्य प्रभावात् अहम् अपि अभिलषितं प्राप्स्यामि।" इति। तदा ब्राह्मणाः—"साधु उक्तम्," इति तानि वचनानि प्रशशंसुः। सर्वे ब्राह्मणाः वसिष्ठपुरोगमाः, ऋश्यशृङ्गपूर्वकाः, राजवचनं प्रत्युवाचुः। "नूनं त्वं धर्मनिष्ठया पुत्रार्थं चतुर्नः अतुलवीर्यवान् पुत्रान् लप्स्यसे।" इति। ततः द्विजवचनं श्रुत्वा राजा हृष्टः, मन्त्रिभ्यः मुदितः शुभवचनानि आज्ञापयामास। "प्राचीनैः आदेशैः मे शीघ्रं यज्ञस्य सर्वं कृत्यं क्रियताम्; अश्वः योग्येन निरीक्षितः आचार्येण सह मोच्यताम्।" "सरण्या उत्तरतीरे यज्ञभूमिः सज्ज्या क्रियताम्; शान्तिकर्म च नियमानुसारं क्रियताम्।" "यः कश्चन भूमिपः एष यज्ञः कर्तुं शक्यः; अत्र परमेषु कर्मसु दोषो न भवेत्।" "विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः दोषान् पश्यन्ति; अयुक्तेन यज्ञः कृतः चेत्, कर्ता तत्क्षणात् विनश्यति।" "तस्मात् मम यज्ञः सम्यगनुष्ठीयताम्; ये कर्मणि निपुणाः, ते सर्वं यथाविधि कुर्वन्तु।" ततः सर्वे मन्त्रिणः—"एवमस्तु," इति राज्ञः शासनं सत्कृत्य, यथाज्ञप्तं सर्वं कृतवन्तः। ततः द्विजातयः धर्मज्ञं राजानं प्रशस्य, अनुमत्य, यथागतं निर्गतवन्तः। ब्राह्मणेषु निर्गतेषु, राजा बुद्धिमान् मन्त्रिणः विसर्ज्य स्वं राजप्रासादं प्रविवेश।