एवं कृतवाक्यां कैकेयीं "धिक् त्वाम्" इति निगृह्य राजा दशरथः प्रत्युवाच; तदा सर्वे जनाः लज्जाम् आपन्नाः, किन्तु सा कैकेयी तदर्थं न बुबोध. अथ तत्र वृद्धो मन्त्रिणां श्रेष्ठः सिद्धार्थो नाम, शुद्धात्मा राज्ञा च पूजितः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "पूर्वं असमञ्जः नाम राजा सगरस्य पुत्रः, मार्गे क्रीडन् बालान् गृहित्वा सरयूं नद्यां क्षिपन् तेन दुष्कृत्ये सन्तोषम् आप। तं दृष्ट्वा सर्वे नगरवासिनः कोपिताः राजानम् ऊचुः— 'राजन्, अस्माकं वा असमञ्जं वा वृणु; राज्यवृद्धे त्वयि अन्यथा वयं गच्छामः।' तदा राजा तान् पप्रच्छ— 'कस्मात् भयम् इदम्?' इति। पृष्टेषु च नगरवासिषु, तैः एवमुक्तम्— 'क्रीडन् असमञ्जः अस्माकं बालान्, अपरिपक्वधियां, मूढभावात् सरयूं क्षिपति, तत्र च महत् प्रमोदं लभते।' तद्वचनं श्रुत्वा राजा स्वपुत्रम् अपापम् अपि प्रजासन्तोषार्थम् त्यक्तवान्। शीघ्रं तं पत्नीं चानुचरांश्च रथेन स्थाप्य, पितुर्वचनेन आजीवनिर्वासाय प्रेषितवान्— 'यावत् जीवेत्, निर्गतः भवतु' इति। असमञ्जः कुद्दालकुंभौ गृहित्वा गिरिदुर्गेषु विचरन्, सर्वदिक् अन्वेषयन्, किल दुष्कृत्या युक्त इव बभूव। एवं स राजा सगरः धर्मात्मा सन् अपि तं न परित्यक्तवान्। किम् अपराधं रामेण कृतम्, येन स एवमवरोधितः?" "रामे दोषं न पश्यामः; स हि नरकपतने चन्द्रस्य कलङ्कवत् असंभवः। यदि त्वं, राज्ञि, रामे दोषं पश्यसि, तद्वद सत्यं अद्यैव; ततः रामः प्रव्राज्यताम्। निरपराधं धर्मनिष्ठं च जनं परित्यज्य, इन्द्रस्य अपि तेजः नश्येत्, धर्मविरुद्धत्वात्। पर्याप्तम्, राज्ञि, त्वया रामस्य सौभाग्यविनाशः; स्वयम् अपि लोकनिन्दां पालय, शुभे।" सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा दशरथः शोकविह्वलः, क्लान्तया वाचा कैकेयीं प्रति उवाच— "एतानि हितानि वचनानि न त्वं श्रोतुम् इच्छसि, यद्यपि तानि कठोराणि इव दृश्यन्ते; आत्मनः मम च हितं न जानासि। क्रूरमार्गगामिनी, साधुजनपथात् च्युतासि। अद्याहम् रामानुगमनाय, राज्यं सुखं धनं च परित्यज्य, गच्छामि; त्वं च भरतश्च सर्वे च राजपौराः यथेष्टम् दीर्घकालं राज्यं भुङ्क्व।" एवं कथिते, श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्रिंशत्तमः सर्गः प्रवर्तते इति श्रूयताम्। मुख्यमन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः सान्त्वपूर्वकं नम्रया वाचा पितरं दशरथम् इत्युवाच— "राजन्, सुखानि परित्यज्य, वन्येन जीविष्यामि; सर्वसंगपरित्यागात्, मम अनुयायिनां किम् प्रयोजनम्? यः उत्तमगजम् दत्त्वा, तस्य बन्धनस्य रज्जोः किम् प्रयोजनम्? तथैव, धर्मज्ञ, मम सैन्येन वा किं कार्यम्? सर्वे प्रतिनिवर्तन्तु; केवलं वाल्कलं मे आनयन्तु। कुद्दालकुंभौ च आनयन्तु; चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामीति।" ततः कैकेयी, निर्लज्जया, सर्वेषां मध्ये, रामाय वाल्कलानि स्वयम् आनयित्वा, "एतानि धारय" इति अब्रवीत्। स महापुरुषः रामः, कैकेय्याः हस्तात् वाल्कलानि गृहित्वा, स्ववस्त्राणि परित्यज्य, तानि धारयामास। तत्र लक्ष्मणः अपि, राज्ञः पुरतः, स्ववस्त्राणि त्यक्त्वा, तपस्विवेषं समासाद्य स्थितः। सीता अपि, रौम्यवस्त्रधारिणी, वाल्कलदर्शनात् भयभीता, जालकृता हरिणीव सन्न्या बभूव। सा जनकनन्दिनी, शुभलक्षणा, कैकेय्याः हस्तात् कुशाचीरं शोकविह्वला, लज्जिता, निम्नदृष्ट्या जग्राह। अश्रुपूर्णलोचना सा सीता, धर्मनिष्ठा, पतिं गन्धर्वराजोपमं रामं वाक्यम् उवाच— "वनवासिनः मुनयः कथं वाल्कलानि धारयन्ति?" इति पुनः पुनः मूर्च्छिता, तत्रैव स्थित्वा, एकं वाल्कलं गृहित्वा, कण्ठे स्थापयित्वा, अप्रगल्भा लज्जिता च सा जनकात्मजा बभूव। ततः रामः, धर्मात्मा, शीघ्रं आगत्य, स्वयं सीतायाः रौम्यवस्त्रे वाल्कलं अयच्छत्। रामेण सीतायाः उत्तमं वाल्कलं धार्यते इति दृष्ट्वा, अन्तःपुरस्थाः नार्यः अश्रुपूर्णलोचनाः बभूवुः। ताः रामं तेजस्विनम् इदं वचनम् ऊचुः— "वत्स, इयं आर्या वनवासाय न योग्यते। त्वं पितुः आज्ञया एकाकी वनं गच्छ; अस्याः दर्शनम् अस्माकं सम्पद्यताम्। लक्ष्मणेन सह वनं गच्छ; इयं पुण्या तपस्विवासाय न युज्यते। वयं याचामहे— इयं दीप्तिमती सीता अत्र एव स्थातुं अर्हति; त्वं धर्मनिष्ठः स्वयम् अपि इदानीं स्थातुं न इच्छसि।" एवं तासां वचनं श्रुत्वा, रामः सीतायाः वाल्कलं बद्धवान्, या स्वधर्मे समा आसीत्। तस्याः वाल्कलधारणे, पुरोहितः वृद्धः, अश्रुपूर्णलोचनः, सीतां निरोध्य, कैकेयीं प्रति उवाच— "अत्यन्तं कृतवानसि, दुष्टचेतनां कैकेयि, कुलपांसन्ये; राजानम् छित्वा, धर्मे न स्थितवती असि।" एवं तत्र तत्र सर्वे जनाः शोकसंतप्ताः बभूवुः, रामलक्ष्मणसीतानां वनगमनाय सज्जतां दृष्ट्वा, धर्मस्य च महत्त्वं, रामस्य च निःस्वार्थत्वं, कैकेय्याः च निर्दयतां, सर्वे स्मरन्ति।