भरतः हि न राज्यं सम्पत्तिहीनं, रिक्तं, सर्वसुखविरहितं, मृतसुरामिव, कामयेत। यदा कैकेयी, लज्जाम् उत्सृज्य, अतीव कठोराणि वचनानि उक्तवती, तदा राजा दशरथः, कमलपत्रनयनां ताम्, इदम् उवाच— "किमर्थम् त्वं मां, भारं वहन्तम्, एवं प्रहारयसि? अयुक्ते, किमर्थम् पूर्वमेव न वारितवती, यदा कर्म आरब्धम्?" इति। क्रोधात उक्तानि तानि वचनानि श्रुत्वा, महाभागा कैकेयी द्विगुणक्रुद्धा, नृपतेः प्रति इदं वचः अब्रवीत्— "स्वकुले सगरोऽपि ज्येष्ठपुत्रम् असमञ्जम् निर्वासितवान्; एवं अयम् अपि गन्तव्यः।" एवं "धिक् त्वाम्" इति उक्त्वा, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, सा तु न बुबोध। अथ वृद्धो मन्त्रिणां श्रेष्ठः सिद्धार्थो नाम, शुद्धात्मा, नृपतेः प्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचः अब्रवीत्— "असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालकान् गृह्णाति, सरयूं प्रति क्षिपन्, तत्र दुष्ट्याऽनन्दम् अविन्दत्। तद् दृष्ट्वा, सर्वे नगरवासिनः क्रुद्धाः नृपतेः ऊचुः— 'राज्यवर्धन, असमञ्जं वा अस्मान् वा वृत्स्व।' ततः राजा पप्रच्छ— 'कस्मात् एषः भीतः?' इति। तदा नगरजनाः प्राहुः— 'एषः क्रीडन्, अस्थिरचित्तान् पुत्रान् सरयूं प्रति क्षिपति, तत्रैव सुखम् अनुभवन्।' राजा तद्वचनं श्रुत्वा, अप्रकृतदोषं स्वपुत्रम्, प्रजारञ्जनाय, परित्यक्तवान्। सः शीघ्रं पत्नीं परिचारकैः सह रथेन स्थाप्य, पितुः आदेशेन, 'यावत् जीवेत्, निर्वासे वसतु' इति, निर्वासितः। सः कुद्दालम् अपि काष्ठपात्रं च गृह्य, पर्वतान्तरालेषु विचरन्, सर्वदिक् भ्रमन्, दुष्कृतिनमिव, वव्राज। एवं सगरो धर्मात्मा, तम् न परित्यक्तवान्; किं पापं रामेण कृतम्, येन सः विघ्नितः? रामे दोषं न पश्यामः; तस्मिन् अपि नरके पतनम्, शशिनः कलङ्कवत्, असम्भाव्यम्। यदि त्वं, राज्ञि, रामे दोषं पश्यसि, तद् अद्य सत्यं वद; ततः रामः निर्वास्यः। निर्दोषं धर्मनिष्ठं च यः त्यजति, तेन इन्द्रस्य अपि प्रभा नश्येत्, धर्मविरुद्धत्वात्। पर्याप्तम्, राज्ञि, रामस्य श्रीनाशेन; त्वम् अपि लोकनिन्दां रक्षस्व, शुभे। सिद्धार्थस्य वचनं निशम्य, राजा दशरथः, दुःखशोकक्लान्तया गिरा, कैकेयीं प्रति इदं वचः उवाच— "एतानि हिताय वाक्यानि, कठीनानि इव, त्वं न इच्छसि श्रोतुम्; न च आत्मनः न च मम हितं जानासि। क्रूरमार्गं प्रविष्टा, साध्वाचारात् विचलिता। अद्य अहम् रामं अनुगमिष्यामि, राज्यं सुखं सम्पत्तिं च परित्यज्य; त्वं च भरतः च सर्वे च राजपुरुषाः, यथाकामं राज्यं भोक्तुम्।" इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः मन्त्रिवरस्य वचनं श्रुत्वा, रामः नम्रया विनययुक्तया वाचा, पितरं दशरथं प्रत्युवाच— "राजन्, यतः अहं सुखान् परित्यज्य, वन्येन आहार्येण वने वत्स्यामि, तत्र किम् अनुयायिना? सर्वेषां सङ्गं परित्यज्य, कः प्रयोजनम्? यः उत्तमगजं दत्त्वा, तद्विवरं चिन्तयति, तस्य कः लाभः पाशबन्धनस्य, यदा गजं एव परित्यजति? एवं, धर्मश्रेष्ठ, किम् मे सैन्येन? भुवनपतिः, सर्वे निवर्तन्ताम्; केवलं वाल्कलं मे आनयन्तु। कुद्दालं काष्ठपात्रं च आनयन्तु; अहम् एकचत्वारिंशद्वर्षाणि वने वत्स्यामि।" तदा कैकेयी, निर्लज्जा, सर्वजनसमक्षे, वाल्कलानि रामाय ददौ— "एतानि धारय" इति। सः पुरुषर्षभः रामः, कैकेय्या दत्तानि वाल्कलानि गृह्य, सुचिरवस्त्रं अपास्य, तपस्विवेशं विवेश। लक्ष्मणः अपि, पित्रोः पुरतः, शोभनं वस्त्रं त्यक्त्वा, वाल्कलानि धारयामास। सीता तु, कौशेयवस्त्रधारिणी, वाल्कलदर्शनात् भीता, यथा मृगी पाशदर्शनात्, व्याकुला बभूव। सा जनकात्मजा, शुभलक्षणा, कुसशाकं वाल्कलं कैकेय्याः हस्तात्, लज्जया अधोमुखी, शोकसन्तप्तया, जग्राह। अश्रुपूर्णलोचना सा, धर्मज्ञा, पतिव्रता, स्वपतिम् गन्धर्वराजसमानं प्रति, इदं वचनम् उवाच— "कथं मुनयः वने वसन्तः, इदृशानि वाल्कलानि धारयन्ति?" इति, वनाचार्यविषये अप्रवीणा, सा बारम्बार मूर्च्छिता। एकं वाल्कलम् हस्तेन गृह्य, ग्रीवायाम् उपवेश्य, जनकनन्दिनी, अप्रवाणा, लज्जिता तस्थौ। तदा धर्मनिष्ठः रामः, शीघ्रं तस्याः समीपम् आगत्य, स्वयम् एव वाल्कलम् कौशेयवस्त्रे उपरि बद्धवान्। रामेण सीतायाः उत्तमं वाल्कलं बद्धं दृष्ट्वा, अन्तःपुरनार्यः अश्रूणि मुमुचुः। ताः सर्वतन्त्राः, तेजस्विनं रामं प्रति, इदं वचनम् ऊचुः— "वत्स, एषा आर्या वनवासाय न योग्यते। पितुः आज्ञया त्वं काननं गच्छसि; तस्याः दर्शनं अस्माकं सिध्यतु, देव।