तदा कैकेयी रामस्य पुनः सर्वाभिलषितान् कामान् प्राप्तुम् इच्छन्ती, बलवद्भिर्भुजैः युक्तः भरतः अयोध्यायां राज्यं करिष्यति इति वचनं प्रावोचत्। एतदुक्त्वा सा कैकेयी काकुत्स्थस्य विषये भाषमाणा भयेन सम्पूर्णा, तस्याः मुखं शुष्कम् अभवत्, कण्ठः च गद्गदः अभवत्। सा दुःखिता भीता च, शुष्कमुखी, राजानं प्रति निवृत्त्य इदं वचनम् उवाच— "भरतः तु राज्यं न कामयेत्, यदि तद् धनहीनं, रिक्तं, सर्वानन्दवर्जितं स्यात्, यथा मद्यं मदरहितं स्यात्।" एवं कैकेयी लज्जां परित्यज्य, तीक्ष्णानि वचनानि उक्तवती, तदा राजा दशरथः, कमलदलविपुललोचनां तां कैकेयीं समभाषत— "किमर्थं माम् अतीव दुःखदायके कार्ये युक्त्वा, पुनः मां प्रहरसि? अयुक्ते, किमर्थं पूर्वमेव माम् न निरोधयः, इदं कर्म आरब्धम् इति?" एवं क्रुद्धेन उक्तानि वचनानि श्रुत्वा, सा महाभागा कैकेयी द्विगुणितक्रोधा, राजानं प्रत्युवाच— "तव एव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं नाम निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यः।" एवं 'लज्जा ते अस्तु' इति उक्तं श्रुत्वा, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः अभवन्, किन्तु सा न बुबोध। तदा वृद्धः मन्त्रिणां श्रेष्ठः सिद्धार्थो नाम, शुद्धः, राज्ञा अतीव पूजितः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालान् गृह्णाति, तान् सरयूं प्रति प्रक्षिप्य, तस्मिन् पापे सन्तोषं प्राप्नोति।" एतद् दृष्ट्वा, सर्वे नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानं ऊचुः— "राज्यवर्धन, असमञ्जं वा अस्मान् वा वृणु।" तदा राजा तान् पप्रच्छ— "कस्मात् भयम्?" इति। राज्ञा पृष्टाः, नगरवासिनः ऊचुः— "अयं असमञ्जः क्रीडन्, अस्थिरचित्तान् अस्माकं बालान् मूढतया सरयूं प्रति क्षिपति, तस्मिन् एव च महत् सुखं लभते।" जनानां वचनं श्रुत्वा, राजा तान् तुष्टुं स्वपुत्रं, अनग्नम् अपि, परित्यक्तवान्। शीघ्रं तं भार्यया सह, परिचारकैः सह, रथे स्थाप्य, पितुः आज्ञया, 'यावत् जीवेत् निर्वासे वसतु' इति, निर्वासितवान्। कुदालम् अपि काष्ठपात्रं च गृहित्वा, सः पर्वतदुर्गेषु विचरन्, सर्वतः भ्रमन्, किल्बिषकृत् इव बभूव। एवं सगरो धर्मात्मा स्वपुत्रं न परित्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, येन सः एवम् बाध्यते? न वयं राघवस्य दोषं पश्यामः; तस्य नरकपतनं चन्द्रस्य कलङ्कवत् दुर्लभम्। यदि त्वं, राज्ञि, राघवस्य दोषं पश्यसि, तं सम्यक् अद्य वद; ततः रामः निर्वास्यताम्। निर्दोषं धर्मनिष्ठं च यः परित्यजेत्, सः स्वयम् इन्द्रदीप्तिं अपि नाशयेत्, धर्मविरोधात्। अलम्, राज्ञि, त्वया रामस्य श्रीः नाश्यते; त्वम् अपि लोकनिन्दां रक्ष, शुभे। सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा दुःखशोकसमन्वितः, क्लिष्टया वाचा कैकेयीं प्रति उवाच— "एतानि हितानि वचनानि, यद्यपि तीक्ष्णानि, न इच्छसि श्रोतुम्; न च आत्मनः, न मम हितं जानासि। क्रूरमार्गं प्रविष्टा, साध्वाचारात् च्युतासि।" "अद्य अहम् अपि रामं अनुसरिष्यामि; राज्यं, सुखं, सम्पदः च परित्यज्य; त्वम् अपि भरतः च, सर्वे च राजपुरुषाः, यथेष्टं दीर्घकालं राज्यं भुङ्क्वध्वम्।" शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तदनन्तरं, मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः दाशरथिं प्रति नम्रया विनययुक्तया च वाचा उवाच— "राजन्, यतः अहम् इन्द्रियसुखं परित्यज्य, वन्येन आहारं गृह्णन् वने वत्स्यामि, तत्र किमर्थं मे सहायः? सर्वासक्तिं परित्यज्य, किम् अनुयात्रया?" "यः पुरुषः उत्तमं गजं दत्त्वा, तस्य बन्धनं पुनः चिन्तयेत्, तस्य किम् रज्जुबन्धनेन, यदा सः गजं परित्यज्य गतः? एवं, धर्मज्ञ, किम् मम सैन्येन कार्यम्, भुवनपतये? सर्वे निवर्तन्ताम्; केवलं वल्कलानि एव आनयन्तु।" "कुदालम् अपि काष्ठपात्रं च आनयन्तु, यः अहम् चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यामि।" तदा कैकेयी, सर्वेषां मध्ये निर्लज्जा, वल्कलानि रामाय दत्त्वा, "एतानि धारय" इति अवदत्। सः नरश्रेष्ठः रामः, कैकेय्याः हस्तात् वल्कलानि गृहित्वा, स्वं दिव्यवस्त्रं त्यक्त्वा, तापसवेषं धारयामास। तत्र लक्ष्मणः अपि, पितुः पुरतः, स्वं दिव्यवस्त्रं परित्यज्य, तापसवस्त्रं धारयामास। सीता अपि, रौम्यवस्त्रधारिणी, वल्कलानि दृष्ट्वा, भयेन व्याकुला, यथा मृगी जालेन भीता स्यात्। सा जनकात्मजा, शुभलक्षणा, कैकेयी हस्तात् कुशाचीरम् आदाय, अवाङ्मुखी, दुःखिता, लज्जिता च अभवत्। तस्याः नेत्रयोः अश्रूणि पूर्णानि, सा धर्मज्ञा, पतिं प्रति, गन्धर्वराजसमं, इदं वचनम् उवाच— "कथं मुनयः वने वसन्तः वल्कलानि धारयन्ति?" इति, अयुक्ता सा पुनः पुनः मूर्च्छिता। सा एकं वल्कलम् हस्तेन गृहित्वा, ग्रीवायाम् उपवेष्ट्य, तत्रैव स्थितवती, अप्रगल्भा, लज्जिता, जनकात्मजा। ततः रामः धर्मात्मा शीघ्रं तस्याः समीपम् आगत्य, स्वयम् एव तस्याः पर्णच्छदं रौम्यवस्त्रे उपरि बद्धवान्।