रामः पवित्रेषु स्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्वा, साधुभिः सह संगम्य च, वनवासे सुखेन निवत्स्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां शासनं करिष्यति; तथा श्रीरामस्य सर्वे अभिलषिताः पुनः सिद्ध्यन्तु। यदा कैकेयी ककुत्स्थस्य विषये एवं वदति स्म, तदा सा भयग्रस्ताभूत्; तस्याः मुखं शुष्कं जातम्, वाणी च गद्गदितम्। दुःखिता भयवती च, शुष्कमुखी कैकेयी, राजा प्रति मुखं कृत्वा, इदं वचनं अवदत्। भरतः तु राज्यं न इच्छेत्, यत्र धनं नास्ति, शून्यं च, सुखरहितं च, मद्यस्य मदरहितस्य इव। कैकेयी लज्जां परित्यज्य, कठोरं वचनं उक्तवती; तदा राजा दशरथः, पद्मपत्रनयनां तां कैकेयीं संबोधयन्, इदं अवदत्— "कस्माद् यOKEं धारयन्तं मां आघातयसि? अयोग्या, पूर्वं किमर्थं मां न वारयितवती, यदा कार्यं आरभ्यते?" राज्ञः क्रुद्धं वचनं श्रुत्वा, कैकेयी द्विगुणं कोपिता सन्, राजानं प्रत्युवाच— "तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं अयं अपि निर्गच्छतु।" 'धिक्!' इत्येव उक्त्वा, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा तु न अवगच्छति स्म। ततः वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राज्ञा अत्यादृतः, कैकेयीं प्रति इदं वचनं अवदत्— "असमञ्जः मार्गे क्रीडन्, बालान् गृहित्वा, सरयू-जलं प्रति क्षिपन्, तत्र दुष्टकर्मणि रमणं अकरोत्। तद् दृष्ट्वा नगरवासिनः कुपिताः राजानं ऊचुः— 'राज्यवर्धक, असमञ्जं वा अस्मान् वा चयनं कुरु।' तदा राजा पृच्छति— 'कस्मात् भयम्?' तदा नागरिकाः वदन्ति— 'क्रीडन् असमञ्जः अस्माकं बालान्, अनवस्थितचित्तान्, सरयू-जलं प्रति मूढतया क्षिपति, तत्र रमते।' नागरिकाणां वचनं श्रुत्वा, राजा पुत्रं, अनहितम् अपि, तान् प्रसन्नं कर्तुं, त्यक्तवान्। शीघ्रं तं पत्नीं च, अनुचरैः सह, रथं स्थाप्य, निर्वासितवान्; पितुः आज्ञया, 'यावत् जीवति, निर्वासे वसतु।' कुद्वारकर्मणि यथा, कुदालं डोलां च गृहीत्वा, पर्वतानां गुहासु विचरन्, सर्वदिशं भ्रमन्। एवं सगरः धर्मात्मा, तं न त्यक्तवान्; रामः किम् अपराधं अकरोत्, यः तस्य बाधा क्रियते? रामे दोषं न पश्यामः; नरकं पतनं तस्मिन्, शशिनि कलङ्कस्य इव, असम्भाव्यं। यदि त्वं, राज्ञि, रामे दोषं पश्यसि, तत् सत्यम् अद्य वद; तदा रामः निर्वासितः स्यात्। निर्दोषं धर्मनिष्ठं च त्यक्तुं, धर्मविरोधेन, इन्द्रस्य तेजः अपि नश्येत्। पर्याप्तम्, राज्ञि, रामस्य सौभाग्यं त्वया विनश्यमानम्; त्वं अपि जनस्य निन्दां रक्ष, शुभे। सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा, क्लान्तया वाचा, शोकवशः, कैकेयीं इदं वचनं अवदत्— "त्वं हिताय वचनं न इच्छसि, यद्यपि तद् कठोरं दृश्यते; मम तव च हितं न जानासि। क्रूरमार्गं गत्वा, सत्पथात् विचलिता असि। अद्य अहं रामं अनुसरिष्यामि, राज्यं, सुखं, धनं च त्यक्त्वा; त्वं भरतः च, सर्वे राजजनाः, यथेष्टं दीर्घकालं राज्यं भुङ्क्त्वा।" एवं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः दाशरथं विनययुक्तं वाक्यं अब्रवीत्— "राजन्, सुखानि त्यक्त्वा, वन्येन आहार्येण वने वत्स्यामि, तदा किम् अनुगमनस्य आवश्यकता? सर्वेषु बन्धुषु त्यक्तेषु, किम् अनुगमनम्? यः उत्तमं गजं दत्वा, तस्य आवरणे मनः स्थापयति, तस्मै किं रज्जुबंधनस्य प्रयोजनम्, यदा गजं एव त्यक्तम्? एवं धर्मज्ञ, किम् सेना मम आवश्यकम्? सर्वे प्रत्यागच्छन्तु; केवलं वल्कलानि मे आनयन्तु। कुदालं डोलां च आनयतु, यतः चतुर्दशवर्षं वने वासः मम।" तदा कैकेयी, निर्लज्जा, सभायाम्, वल्कलानि रामाय आनयत्, "एतानि धारय," इति वदति। पुरुषसिंहः रामः, कैकेय्याः वल्कलानि गृहीत्वा, उत्तमवस्त्रं त्यक्त्वा, तपस्विवेषं धारयति। तत्र लक्ष्मणः अपि, उत्तमवस्त्रं त्यक्त्वा, पितुः पुरतः वल्कलानि धारयति। सीता, रेश्मवस्त्रधारिणी, वल्कलानि दृष्ट्वा, भयात्, जालं दृष्ट्वा मृगीव, व्याकुला अभवत्। जनकनन्दिनी, शुभलक्षणा, कैकेय्याः कुशवस्त्रं गृहीत्वा, अवनतमुखी, दु:खी, लज्जिता च अभवत्। अश्रुपूर्णनेत्रा, धर्मज्ञा, पतिव्रता, गन्धर्वराजसमानं पतिं प्रति इदं वचनं अवदत्— "वनवासिनः ऋषयः कथं वल्कलानि धारयन्ति?" इति, तद्विधौ अनभिज्ञा, सीता पुनः पुनः मूर्च्छिता। एकं वल्कलं हस्ते गृहीत्वा, ग्रीवायां स्थापयति, तत्र स्थिता, अनभ्यस्ता, लज्जिता च, जनकनन्दिनी।