यदा कैकेयी रामस्य वनवासस्य निश्चयं कृतवती, तदा सा स्नेहपूर्वकं वचनं प्राह—"यद् यद् धान्यसम्भारः कोषश्च मम अस्ति, तत् सर्वं रामं अनुगच्छतु यदा स एकाकी वनं निवसति।" सा मन्यते—"स रामः पवित्रेषु स्थानेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, ऋषिभिः सह मिलित्वा, सुखेन वनं वासं करिष्यति।" "बलवान् भरतः अयोध्यां शासितुं अर्हति; रामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः पूर्णाः भवन्तु," इति कैकेयी वदति। एवं कैकेयी काकुत्स्थं प्रति उक्तवती, तस्य भयम् अभवत्; तस्या मुखम् शुष्कम् अभवत्, कण्ठः च अवरुद्धः। विप्रलप्तः, भयभीता, शुष्कवदना कैकेयी राजानं प्रति वाक्यं प्राह— "भरतः न इच्छति राज्यं यत्र धनं नास्ति, रिक्तं, सुखरहितं, यथा मद्यं यस्य सारः गतः।" कैकेयी लज्जां परित्यज्य, अत्यन्तं कठोरं वचनं उक्तवती; तदा राजा दशरथः, पद्मपत्रनयनां ताम् अभाषत्— "किमर्थं माम् एवम् आघातयसि, यदा अहं भारम् वहामि? अयोग्या त्वं, किम् न पूर्वमेव माम् निरोधयः, यदा कार्यम् आरब्धम्?" राजस्य क्रोधपूर्णं वचनं श्रुत्वा, कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा अभवत्, तं प्रति इदं वचनम् उक्तवती— "स्वकुले सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यम्।" "धिक् त्वम्," इत्युक्तम्, दशरथः प्रत्युत्तरम् दत्तवान्; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा न अवबुध्यते। ततः वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राज्ञा पूजितः, कैकेयीं प्रति वचनम् उक्तवान्— "असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालान् गृह्णाति, तान् सरयूजलम् क्षिप्य, तत्र दुष्कृत्ये रमते।" इदं दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानं ऊचुः—"असमञ्जः वा वयं वा, त्वं चिन्तय, राज्यम् वृद्धयः।" राजा तान् अपृच्छत्—"किमर्थं भयम्?" तदा नागरिकाः उक्तवन्तः— "स क्रीडन्, अस्थिरचित्तान् बालान् सरयूं मूढतया क्षिप्यति, तत्र रमते।" नागरिकवचनं श्रुत्वा, राजा स्वं पुत्रं, निर्दोषं अपि, जनानां प्रियाय त्यक्तवान्। स शीघ्रं तं पत्नीं च अनुचरैः सह रथारूढं कृत्वा, जीवनपर्यन्तं निर्वासितवान्—"यावत् जीवति, निर्वासे तिष्ठतु।" असमञ्जः कुदालेन कुटुम्बेन च पर्वतान् भ्रान्त्वा, सर्वदिशं विचरन्, दुष्कृत्यं कृतवान् इव। एवं सगरः धर्मिष्ठः, पुत्रं न परित्यज्य; किं रामः पापं कृतवान्, यत् स एवम् विघ्नितः? रामे दोषः न दृश्यते; तस्य नरकप्रवेशः चन्द्रे कलङ्कः इव दुर्लभः। यदि त्वं, राज्ञि, रामे दोषं पश्यसि, तं सत्यं वद; ततः रामः निर्वासितः भवेत्। निर्दोषं धर्मनिष्ठं परित्यजनं, इन्द्रस्य तेजः अपि नाशयेत्, धर्मविरुद्धम्। अलम्, राज्ञि, रामस्य सौभाग्यं त्वया नष्टं; त्वं अपि जनस्य निन्दनात् रक्षस्व, शुभे। सिद्धार्थवचनं श्रुत्वा, राजा दुःखात् क्लान्तस्वरः कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उक्तवान्— "त्वं हितं वचनं न इच्छसि, यद्यपि तद् कठोरं दृश्यते; मम तव च हितं न जानासि। क्रूरमार्गं स्वीकृत्य, सत्त्वमार्गात् विचलिता अस्ति।" "अद्य अहं रामं अनुगमिष्यामि, राज्यं, सुखं, धनं च त्यजामि; त्वं भरतः च सर्वे जनाः च दीर्घकालं राज्यं भुङ्क्ताम्।" एवं अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्रिंशः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे श्रूयताम्। ततः मुख्यस्य मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः दशरथं विनयपूर्वकं सम्बोध्य वदति— "राजन्, यदा अहं सुखानि त्यक्त्वा वन्येन आहार्येण वने वासं करिष्यामि, तदा किम् अनुगमनस्य आवश्यकता? सर्वेषु बन्धुषु त्यक्तेषु, किम् आवश्यकम्?" "यः उत्तमं गजं दत्त्वा, तस्य बन्धनस्य रज्जुः किं प्रयोजनम्, यदा गजं एव त्यक्तम्?" "एवं, धर्मश्रेष्ठ, सेना किम् मम उपयोगः? सर्वे प्रत्यागतु; केवलं वल्कलानि आनयन्तु।" "कुदालं कुटुम्बं च आनयन्तु, यतः अहं चतुर्दश वर्षाणि वनं वासं करिष्यामि।" तदा कैकेयी, निर्लज्जा, सर्वेषां समक्षे, रामाय वल्कलानि आनयित्वा, "इदानीं धारय," इति उक्तवती। स पुरुषसिंहः, कैकेयीं वल्कलानि गृह्णित्वा, स्वं उत्तमं वस्त्रं त्यक्त्वा, तपस्विनः वेशं धारयामास। तत्र लक्ष्मणः अपि, उत्तमं वस्त्रं परित्यज्य, पितुः समक्षे तपस्विनः वेशं धारयामास। सीता अपि, पाटवस्त्रधारिणी, वल्कलानि दृष्ट्वा, जालम् दृष्ट्वा मृगीव भयभीता अभवत्। जनकनन्दिनी, शुभलक्षणा, कैकेयीं कुसवस्त्रं गृह्णित्वा, लज्जया अवनतम्, दुःखिता अभवत्। सा अश्रुपूर्णनेत्रा, धर्मज्ञा, पतिम् गन्धर्वराजसमानम् प्रति वदति— "वनवासिनः ऋषयः कथं वल्कलानि धारयन्ति?" इति, अज्ञा, पुनः पुनः मूर्च्छिता अभवत्।