रथचारे, सेनाम् रत्नैः समन्वितां चतुर्विधां शीघ्रं सम्पादय, यथा राघवः तया सह गच्छेत्। याः स्त्रियः सौन्दर्येन जीवन्ति, वाचालाः, धनवत्यः व्यापारीणः च, ताः राजकुमारस्य सुव्यवस्थितां सेनां भूषयन्तु। ये तस्य आश्रिताः, येन सह बलस्य रमणं अस्ति, तान् विविधैः दानैः सन्तुष्ट्य, अत्र नियुक्त्वा स्थापय। प्रधानानि शस्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनमध्ये कुशलाः व्याधाः च, ककुत्स्थस्य अनुगमनं कुर्युः। मृगान् गजान् च हत्वा, वनमधुं पित्वा, विविधाः नद्यः दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। यत् धान्यनिधिः वा कोशः वा मम अस्ति, तौ अपि रामं अनुगच्छेतां यदा सः एकान्ते वने वसति। तीर्थेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, ऋषिभिः सह मिलित्वा, सः वने सुखेन वासं करिष्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां शासनं करिष्यति; सर्वाः कामाः पुनः श्रीरामस्य सन्तु। यदा कैकेयी ककुत्स्थं प्रति एवं उक्तवती, तदा भयम् आसीत् तस्याः; तस्याः मुखं शुष्कम् अभवत्, वाणी च गलितम्। सन्तप्तया, भयभीत्या, शुष्कमुख्या कैकेय्या, राजा प्रति मुखं कृत्वा, इदं वचनम् उक्तम्। भरतः न राज्यं इच्छेत्, यत्र वित्तं नास्ति, रिक्तं, सुखविहीनं, मद्यस्य आत्मा यथा नास्ति। यदा कैकेयी लज्जां त्यक्त्वा, कठोरं वचनं उक्तवती, तदा राजा दशरथः ताम् पद्मपत्रनयनां अभाषत्। किं मां योकं वहन्तं आघातयसि, गूढकार्यं कृत्वा, अयोग्ये, किं पूर्वं न वारयितवती, यदा कार्यं आरभ्यते। क्रोधेन उक्तं वचनं श्रुत्वा, कैकेयी द्विगुणं रुष्टा, राजानं इदं वचनम् उक्तवती। तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गच्छतु। 'लज्जा ते,' इति उक्त्वा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, सा तु न बुबुधे। ततः वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राजप्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उक्तवान्। असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालान् गृहित्वा, सरयूं नद्यां क्षिपन्, तस्मिन् पापे रमणं अकरोत्। दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रुद्धाः, राजानं ऊचुः—'अस्मान् वा असमञ्जं वा वृणु, राज्यवर्धक।' ततः राजा पप्रच्छ—'किं कारणं भयस्य?' पृष्टः नागरिकैः, तैः वचनम् उक्तम्। क्रीडन् असमञ्जः, अस्थिरचित्तान् बालान् सरयूं नद्यां मूढभावेन क्षिपति, तस्मिन् रमणं करोति। नागरिकवचनं श्रुत्वा, राजा पुत्रं अनर्हं, जनानां प्रसादाय, परित्यक्तवान्। शीघ्रं तं पत्नीं च अनुचरैः सह रथं आरोप्य, निर्वासितवान्, यथा पिता आज्ञापयत्—'यावत् जीवति, निर्वासे वसतु।' कुदालं डोलां च गृहीत्वा, गिरिमध्ये विचरन्, सर्वदिशं भ्रमन्, पापकृत् इव अभवत्। एवं सगरः धर्मात्मा, न पुत्रं परित्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, यत् तस्य विघ्नः क्रियते? राघवे दोषं न पश्यामः; नरकं पतनं तस्य यथा चन्द्रस्य कलङ्कः। यदि त्वं, राज्ञि, राघवे दोषं पश्यसि, तं सत्यं वद; तदा रामः निर्वासितः स्यात्। निर्दोषं धर्मनिष्ठं परित्यजनं, धर्मविरोधेन, इन्द्रस्य तेजः अपि नश्येत्। पर्याप्तं, राज्ञि, रामस्य सौभाग्यं त्वया नाशितम्; त्वं अपि जनापवादात् रक्षस्व, शुभे। सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा, क्लान्तया वाचा, शोकाभिभूतः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उक्तवान्। त्वं न इच्छसि एतानि वचनानि श्रोतुम्, यानि तव हिताय, कठोराणि इव; न वेत्सि मम वा तव वा हितम्। क्रूरमार्गं आश्रित्य, तव आचारः साधूनां मार्गात् विचलितः। अद्य अहम् रामं अनुगमिष्यामि, राज्यं, सुखं, धनं च त्यक्त्वा; त्वं भरतश्च, सर्वैः जनैः सह, यथेष्टं राज्यं भुङ्क्ताम्। श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। मुख्यस्य मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः ततः दशरथं नम्रतया, विनयेन च, इदं वचनम् उक्तवान्। राजन्, यतः सुखानि परित्यक्तानि, वने च वन्येन जीविष्यामि, किं तत्र अनुगमनस्य आवश्यकता, यदा सर्वाणि बन्धनानि परित्यक्तानि? यः उत्तमं गजं दत्त्वा, तस्य कक्षे मनः स्थापयति, तस्य बन्धनस्य किं प्रयोजनं, यदा गजं परित्यक्तम्? एवं, धर्मिष्ठश्रेष्ठ, सेना मम किं उपयोगी? सर्वे निवर्तन्तु, केवलं वल्कलानि मे आनयन्तु। कुदालं डोलां च आनयन्तु, यतः अहम् चतुर्दशवर्षं वने वासं करिष्यामि। ततः कैकेयी, निर्लज्जा, सभायाम्, स्वयं वल्कलानि रामाय आनयित्वा, 'इदानीं एतानि धारय,' इति उक्तवती। स नरश्रेष्ठः, कैकेयीदत्तं वल्कलं गृहीत्वा, उत्तमं वस्त्रं परित्यज्य, तपस्विवेषं धारयामास।