तत्र महाराजस्य सभायाम्, कैकेयी रानी न विस्मिता न च विषण्णा अभवत्; तस्याः मुखवर्णेऽपि किञ्चित् परिवर्तनं न दृष्टम्। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डस्य षट्-त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। तदा इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः महाराजः दशरथः, प्रतिज्ञया संतप्तः, पुनः सुमन्त्रं सारथिं अश्रुपूर्णेक्षणः दीर्घनिःश्वासेन इदं वचनम् उवाच— "हे सारथे! रत्नैः पूर्णं, चतुर्विधबलसम्पन्नं सैन्यं शीघ्रं राघवस्य अनुगमनार्थं सज्जय।" "याः स्त्रियः सौन्दर्येन जीवति, वाग्मिनः, धनवन्तः व्यापारी च, ताः राजकुमारस्य सुव्यवस्थितं सैन्यं भूषयन्तु। ये तस्य आश्रिता, येन सह बलं रमते— तान् विविधैः दानैः सम्पूज्य, अत्रापि स्थापय।" "मुख्यायुधानि, नगरवासिनः, रथाः, वनगर्भेषु निपुणाः शिकारिणः च ककुत्स्थं अनुगच्छन्तु। मृगगजवधं, वनमधुपानं, विविधनदीदर्शनं च कृत्वा, स राज्यं न स्मरिष्यति।" "यत् मम धान्यनिधिः, कोशः वा, तत् सर्वं रामं अनुसरतु, यदा स एकान्तवनवासं करिष्यति।" "पुण्यस्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, ऋषिभिः साकं मिलित्वा, स वनमध्यम् सुखेन निवत्स्यति।" "बलवान् भरतः अयोध्यां शासिष्यति; सर्वाः कामाः पुनः श्रीरामस्य पूर्णाः स्युः।" एवं ककुत्स्थसम्बन्धं कैकेयी वदन्ती भयेन अभिभूता अभवत्; तस्याः मुखं शुष्कम्, वाणी च गद्गदिता। दुःखिता, भीता, शुष्कवदना कैकेयी, राजानं प्रति इदं वचनम् उवाच— "भरतः न तादृशं राज्यं इच्छेत्, यत्र धनं नास्ति, यत्र सुखानुभवः नास्ति; तद् मद्यं यथा तस्य तेजः नष्टं भवति।" कैकेयी लज्जां परित्यज्य, तीक्ष्णं वचनं वदन्ती, दशरथः, पद्मपत्रनयनां ताम्, इदं उवाच— "किमर्थं मां दुःखेन पिडयसी, भारं वहन्तं युग्ये स्थापयित्वा? हे अनार्या, किमर्थं पूर्वमेव मां न निवारयित्वा एतत् कर्मारम्भः कृतः?" राजस्य क्रुद्धं वचनं श्रुत्वा, सती कैकेयी द्विगुणं क्रोधेन इदं वचनम् उवाच— "तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं एषः अपि गच्छतु।" एवं "धिक्" इत्युक्त्वा, दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा न अवबुध्यत्। तदा वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राजप्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "असमञ्जः क्रीडन् मार्गे बालान् गृह्य, सरयूं नद्यां क्षिपन्, तत्र दुष्टं सुखं अनुभूतवान्।" "इदं दृष्ट्वा, नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानं ऊचुः— 'असमञ्जं वा अस्मान् वा, त्वं वृणु, हे राज्यवर्धन!'" "राजा तान् पप्रच्छ— 'किमर्थं भयम्?' तदा नागरिकाः इदं वचनम् ऊचुः—" "स क्रीडन्, अस्माकं चञ्चलचित्तान् बालान् मूढतया सरयूं नद्यां क्षिपति, तत्र अतिसुखं लभते।" "नागरिकवचनं श्रुत्वा, राजा स्वं पुत्रं, यः अनिन्दितः, तान् प्रसादयितुं परित्यक्तवान्।" "स शीघ्रं तं, पत्नीं च, परिचारकांश्च, रथे स्थाप्य, पितृवाक्येन जीवन्तं वनवासाय प्रेषितवान्।" "कुद्दालमुद्कं गृहित्वा, पर्वतगह्वरेषु विचरन्, सर्वदिशं भ्रमन्, दुष्कृत्यं कृतवानिव।" "एवं धर्मात्मा सगरः, तं न परित्यक्तवान्; किं रामः पापं कृतवान्, यत् स एवमपवृत्तः?" "रामे दोषं न पश्यामः; तस्मिन् नरकप्रवेशः चन्द्रे कलङ्कवत् दुर्लभः।" "यदि त्वं, हे रानी, रामे दोषं पश्यसि, तं सत्यं वद; तदा रामः निर्वासितः स्यात्।" "निर्दोषं धर्ममार्गे स्थितं परित्यज्य, इन्द्रस्य अपि तेजः नश्येत्, धर्मविरुद्धं हि।" "अलम्, हे रानी, तव रामस्य सौभाग्यं नाशयित्वा; त्वं अपि जनापवादात् रक्षस्व, शुभे।" सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा, दुःखेन क्लान्तस्वरः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "त्वं एतानि हितवचनानि न इच्छसि, यद्यपि तीक्ष्णानि; मम तव च हितं न जानासि। क्रूरमार्गे स्थित्वा, तव आचारः साधूनां मार्गात् विचलितः।" "अद्य अहम् रामं अनुयास्यामि, राज्यं, सुखं, धनं च त्यक्त्वा; त्वं भरतं च, सर्वे जनाः, राज्यं यथेष्टं भुञ्जीत।" तत्र वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डस्य सप्त-त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। तदा मुख्यस्य मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामः नम्रता-गौरवयुक्तं वचनं दशरथं प्रति उवाच— "हे राजन्, यदा अहं सुखानि त्यक्त्वा, वन्येन आहारः जीविष्यामि, तदा किम् अनुगमनाय सैन्यस्य आवश्यकता? सर्वासक्तिं परित्यज्य, किम् अनुगमनम्?" "यः उत्तमं गजं दत्त्वा, तस्य एव कक्ष्यायां मनः स्थापयति, तस्य गजं त्यक्त्वा, रज्जुसंबन्धः किम् प्रयोजनम्?" "एवं, धर्मज्ञ, सैन्यस्य किम् प्रयोजनम्? सर्वे निवर्तन्तु; केवलं वल्कलानि मम आनयन्तु।