सुमन्त्रः तदा सौम्यैः कटुतरैश्च वाक्यैः पुनः पुनः कृताञ्जलिः राजसभायाम् कैकेयीं सम्प्रकम्पयामास। किन्तु सा महाराज्ञी न प्रमुह्यति स्म, न च क्लेशमुपलभते स्म, नापि तदा मुखवर्णे परिवर्तनं दृष्टमासीत्। ततः प्रतिज्ञया पीडितः इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः पुनः सुमन्त्रं अश्रुपूर्णलोचनः दीर्घनिःश्वासं च कृत्वा इदं वचनमुवाच— "सारथे! राघवस्यानुगमनाय रत्नसमृद्धां चतुरङ्गिणीं सेनां शीघ्रं सज्जय। ये च स्त्रियः सौन्दर्यजीविन्यः, वाग्मिन्यः, धनाढ्यः वणिजश्च, ते राजपुत्रस्य सुविन्यस्तां सेनां भूषयन्तु। ये च तस्याश्रिताः, ये च तेन सह बलेन रमन्ते, तान् बहुविधैः दानैः सम्मान्यात्रात्र स्थापय। शस्त्रप्रमुखानि, नगरवासिनः, रथाश्च, वन्ये च कौशलिनः व्याधाः ककुत्स्थं अनुयान्तु। मृगगजान् हत्वा, वनमधूनि पित्वा, नानारत्ननद्यः दृष्ट्वा, स राज्यं न स्मरिष्यति। मम यदन्ननिधनं वा, तत्सर्वं रामं वनवासिनं अनुयातु। तीर्थेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलानि दानानि दत्त्वा, मुनिभिः सह संमिलित्वा, स रामो वनवासे सुखेन वत्स्यति। वीर्यशालि भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीमतो रामस्य पुनः सर्वे कामाः सम्पद्यन्ताम्।" एवं कैकेयी ककुत्स्थसम्बन्धिन्यः वचांसि ब्रुवाणायाः भयमुपजज्ञे; तस्याः मुखं शुष्कमभवत्, वाचा च गद्गदाभूत्। सा क्लिष्टा भीता च शुष्कवदना, राजानं प्रति इदं वचनमुवाच— "भरतः राज्यं न कामयेत, यद् वित्तहीनं, रिक्तं, सर्वसुखविहीनं, मद्यस्येव सत्त्वहीनस्य।" एवमश्लीलानि वचनानि लज्जां विहाय कैकेयी कथयन्त्याः, राजा दशरथः पद्मपत्रनयनां तां प्रवादिनीमिदमुवाच— "किमर्थं मां युक्तं वहन्तं घोरं भारं आरोप्य ताडयसि? अयुक्ते! किमर्थं पूर्वमेव मां न निरोधयः?" राज्ञः क्रुद्धस्यैतानि वचांसि श्रुत्वा, सती कैकेयी द्विगुणं कोपं गत्वा तं राजानं प्रत्युवाच— "तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं नाम निर्वासयामास; एवं अयं अपि गन्तव्यः।" एवं "धिक् त्वाम्" इत्युक्ते, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जां जग्मुः, किन्तु सा न तदबुद्ध। तदा वृद्धो मन्त्रिवर्यः सिद्धार्थो नाम, शुद्धः, राज्ञा पूजितः, कैकेयीमिदमुवाच— "असमञ्जः क्रीडन् मार्गे बालान् गृहित्वा सरयूं निमज्जयन् तत्र दुष्कृत्ये रमते स्म। तद्विदित्वा सर्वे नगरवासिनः कोपेन राजानमूचुः— 'राजन्, असमञ्जं वा अस्मान् वा वृणुत।' तदा राजा पप्रच्छ— 'किमर्थं यूयं भीताः?' इति। तेषां वचांसि श्रुत्वा राजा पप्रच्छ— 'कृपया कारणं वदत।' ते च नागरिकाः ऊचुः— 'क्रीडन् असमञ्जः अस्माकं बालान्, येषां चेतः स्थिरं नास्ति, सरयूं क्षिपन् मूढतया तत्रैव प्रमोदं लभते।' एवं प्रजावचनं श्रुत्वा राजा स्वपुत्रं, अनपकारिणं अपि, तेषां प्रीत्यर्थं त्यक्तवान्। तं शीघ्रं भार्यया सह, परिचारकैश्च, रथे आरोप्य, पितुर्वचनेन दीर्घकालं निर्वासितवान्— 'यावज्जीवं निर्वासः।' स कुदालमुषलं गृहित्वा, पर्वतान्तरालानि भ्रमन्, सर्वदिशं विचरन्, पापकर्मेव वर्तते स्म। एवं धर्मात्मा सगरो राजाऽपि तम् न परित्यक्तवान्; किं पापं रामे कृतं येन स एवमुपधार्यते? न वयं राघवे दोषमपश्याम; तस्मिन्पातालगतिरेव न संभवति, यथा रजः शशिनि। यदि त्वं, राज्ञि, कञ्चिद् दोषं राघवे पश्यसि, तदद्य सत्यमुक्त्वा ब्रूहि; ततः रामो निर्वास्यः। निर्दोषं धर्मपथे स्थितं यो त्यजति, स इन्द्रतेजोऽपि नाशयेत्, धर्मविरोधात्। पर्याप्तं, राज्ञि, रामस्य सौभाग्यविनाशनं त्वया; त्वमपि लोकनिन्दां रक्षस्व शुभे। सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, राजा शोकविह्वलः, क्लान्तया वाचा कैकेयीमिदमुवाच— "त्वं नैतानि हितानि वचनानि श्रोतुमिच्छसि, यद्यपि तीक्ष्णानि प्रतियन्ति; न च स्वहितमथ मां हितमजानासि। त्वं क्रूरमार्गं गता, साध्वाचारात् च्युतासि। अद्याहं राममनुगमिष्यामि; राज्यं, सुखं, वित्तं च त्यक्त्वा; त्वं च भरतः, सर्वे च राजपुरुषाः, यथेष्टं दीर्घकालं राज्यं भोक्तुमर्हथ।" एवमष्टात्रिंशत्तमे सर्गे श्रवणीयं वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे। ततः मन्त्रिणः वचनं श्रुत्वा, रामो दाशरथिं प्राञ्जलिः विनयपूर्वं वाक्यमुवाच— "राजन्, यदा मया सर्वे भोगाः परित्यक्ताः, वन्येन आहारः स्वीक्रियते, तदा किं मम अनुयात्रया? सर्वेषां बन्धूनां संन्यासे किमनुगमनेन? यः उत्तमं गजं दत्त्वा तं विस्मृत्य तस्य तडागे मनः स्थापयति, तस्मिन्नेव किं पुनः रज्जुसंयोगः, यदा स गजं मुक्त्वा गतः?" इति वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एतेषां श्लोकानां सारभूतः कथा-विस्तारः।