राघवः राज्यं पालयतु, दुःखमुक्तः भवतु; अयोध्यायां उत्तमायां नगरीं निवासाय राघवः एव योग्यः, अन्यः कश्चन न। सुमन्त्रः, कराभ्यां संकुचिताभ्यां, कोमलैः कठोरैः च वाक्यैः, पुनः कौशल्यां राजसभायाम् उद्विग्नां कृतवान्। तथापि रानी न उद्विग्ना न च दुःखिता, न च तस्याः मुखवर्णे कश्चन परिवर्तनं दृष्टम्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्या-काण्डे षट्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः इक्ष्वाकुः, प्रतिज्ञया पीडितः, पुनः सुमन्त्रम् अश्रुपूर्णेक्षणः, दीर्घनिःश्वासः च, इदं वचनम् उक्तवान्— "हे सारथे! रत्नैः पूर्णं, चतुरङ्गबलयुक्तं सैन्यं शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जीकरोतु। याः स्त्रियः रूपेण जीवन्ति, वाग्मिनः, धनाढ्यः च व्यापारी, ते राजकुमारस्य सुव्यवस्थितं सैन्यं अलङ्कुर्युः। ये तस्य आश्रिताः, येन सह बलवर्धनं रमते, तान् विविधैः दानैः पूजयित्वा अत्र नियुक्तव्यम्। प्रमुखायुधानि, नगरवासिनः, रथाः, वनकुशलाः व्याधाः च ककुत्स्थस्य अनुगमनं कुर्युः। मृगान् गजान् च हत्वा, मधुम् अपि पिबन्तः, विविधान् नदीन् दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। यः मम धान्यनिधिः कोषः वा, तौ अपि राघवस्य अनुगमनं कुर्यात्, यदा सः वनवासे स्थास्यति। पवित्रस्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, ऋषिभिः साकं मिलित्वा, वनवासे सः सुखेन वासं करिष्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; दीप्तिमान् राघवः पुनः सर्वाणि कामान् प्राप्नुयात्।" यदा कैकेयी ककुत्स्थं विषये एवं उक्तवती, तदा भयम् अभवत्; तस्याः मुखम् शुष्कम् अभवत्, कण्ठः च स्तम्भितः। दुःखिता, भयभीता, शुष्कमुखी कैकेयी, राजा प्रति वाचम् अवदत्— "भरतः तद्राज्यं न इच्छेत्, यत्र धनं नास्ति, शून्यं, सुखरहितं, यथा सुरायाः तेजः गतम्।" कैकेयी लज्जां परित्यज्य, अत्यन्तं कठोरं वचनम् उक्तवती; राजा दशरथः ताम् पद्मपत्रनयनाम् इदं वचनम् अवदत्— "किमर्थम् अहम् युक्तः भारम् वहामि, तव प्रेरणया, हे अनार्या, पूर्वम् किम् न निग्रहीतवान्, कार्यारम्भात् पूर्वम्?" राजस्य क्रोधपूर्णं वचनम् श्रुत्वा, कुलीनया कैकेय्या द्विगुणं कोपं प्राप्तम्; सा राजानम् इदं वचनम् अवदत्— "तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रम् असमञ्जम् निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यः।" 'धिक् त्वम्' इति उक्तः दशरथः प्रत्युत्तरम् दत्तवान्; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा न अवबुध्यत्। ततः वृद्धः मन्त्री सिद्धार्थः, शुद्धः, राजस्य प्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् अवदत्— "असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालकान् गृहीत्वा, सरयूं मध्ये क्षिप्त्वा, तत्र दुष्कृत्ये रमते। इदं दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानम् उक्तवन्तः— 'असमञ्जः वा वयम् वा, हे राज्यवर्धक!' ततः राजा पृच्छति— 'किमर्थम् भयम्?' नगरजनाः उत्तरम् दत्तवन्तः— 'क्रीडन् सः अस्माकं बालान्, अशान्तचित्तान्, सरयूं मध्ये मूढः क्षिप्त्वा, तत्र रमते।' नगरजनस्य वचनम् श्रुत्वा, राजा पुत्रम् अनर्हम्, जनानां प्रियार्थम्, त्यक्तवान्। तं शीघ्रं तस्य पत्नीं सेवकान् च रथे स्थापयित्वा, निर्वासनं कृतवान्— 'यावत् जीवति, निर्वासितः भवतु।' कुदालीं डलां च गृहीत्वा, पर्वतानां गुहासु विचरन्, सर्वदिशं भ्रमन्, दुष्कृत्यं कृतवान् इव। एवं राजा सगरः धर्मात्मा, पुत्रं त्यक्तवान्, किन्तु राघवस्य कः दोषः, येन सः निरुद्धः? राघवे दोषः न दृश्यते; तस्य नरकगमनं चन्द्रे कलंकः इव असम्भवम्। यदि त्वं राघवे दोषम् पश्यसि, सत्यं वद; तदा रामः निर्वासितः भवतु। निर्दोषं धर्मनिष्ठं च त्यक्त्वा, धर्मविरोधेन, इन्द्रस्य अपि तेजः नश्येत्। पर्याप्तम्, हे रानी, राघवस्य भाग्यनाशेन; लोकनिन्दायाः रक्षणं अपि कर्तव्यम्, शुभे। सिद्धार्थस्य वचनम् श्रुत्वा, राजा दुःखेन क्लान्तस्वरः कैकेयीं प्रति इदं वचनम् अवदत्— "एतानि तव हिताय वाक्यानि, यद्यपि कठोराणि, न इच्छसि; मम तव च हितम् न जानासि। क्रूरमार्गं गत्वा, आचारः सत्पथात् विचलितः।" अद्य अहम् रामम् अनुगमिष्यामि, राज्यं सुखं धनं च त्यक्त्वा; त्वं भरतश्च, सर्वे जनाः च, यथेष्टं दीर्घकालं राज्यं भुञ्जध्वम्। इदानीं सप्तत्रिंशः सर्गः वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्या-काण्डे श्रोतव्यः। मुख्यस्य मन्त्रिणः वचनम् श्रुत्वा, रामः दशरथम् विनययुक्तं वचनम् अवदत्— "हे राजन्, यदा अहम् सुखानि त्यक्त्वा, वन्येन आहारः जीविष्यामि, तदा किमर्थम् अनुगमनाय सैन्यं आवश्यकम्? सर्वाणि बन्धनानि परित्यक्तानि।