सुमन्त्रः सभायाम् कैकय्याः समीपे करद्वयं संहित्य सान्त्वदुष्टशब्दैः पुनः पुनः कैकयीं प्रोत्साहयन् इदं उवाच — "त्वं एवं न कुरु; भूमिपतेः उक्तं वचनं स्वीकुरु। अत्र स्वपतेः इच्छाः अनुवर्तय, एतेषां जनानां आश्रयः भव। पापजनैः प्रेरिता, पतिं स्वं — यः सुरेन्द्रसमः, जगतः धारकः — अधर्मे प्रवर्तयितुं मा कुरु। तव निष्पापः पतिः, कीर्तिमान् दशरथः, पद्मलोचनः, हे राज्ञि, मिथ्या प्रतिज्ञां न करिष्यति। रामः ज्येष्ठः, उदारः, सम्पन्नः, स्वधर्मस्य सर्वजीवानां च रक्षकः, अभिषिक्तः राजा भवतु। यदि रामः वनं गच्छेत्, पितरं त्यक्त्वा, तव महती निन्दा लोके प्रसारितुम् अर्हति। राघवः राज्यं रक्षतु; त्वं दुःखात् विमुक्ता भव। अस्मिन् पुरी राघवः एव वासाय योग्यः अन्यः नास्ति।" एवं सुमन्त्रः कैकयीं सभायां पुनः पुनः सान्त्वदुष्टशब्दैः प्रोत्साहयन् उवाच; किन्तु कैकयी न विक्षिप्ता न दुःखिता, तस्याः मुखवर्णे परिवर्तनं न दृष्टम्। एतस्मिन्नेव समये, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः दशरथः, प्रतिज्ञया पीडितः, अश्रुपूर्णलोचनः, दीर्घनिश्वासैः सुमन्त्रं पुनः इदं अब्रवीत् — "हे सारथे, सेना रत्नैः पूर्णा, चतुरङ्गिणी, शीघ्रं राघवाय अनुगमनाय सज्जय। रूपेण जीविकां कुर्वन्त्यः, वाक्पटुस्त्रियः, धनाढ्यः व्यापारी च, राजकुमारस्य सुव्यवस्थितायाः सेनायाः शोभां वर्धयन्तु। ये तस्य आश्रयः, येन सह बलं आनन्दयति, तान् विविधान् दानानि दत्त्वा अत्र नियुक्तय। शस्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनशास्त्रकुशलाः शिकारिणः च ककुत्स्थं अनुगच्छन्तु। मृगगजवधेन, मधुमत्तेन, विविधनदीदर्शनैः, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यत् धान्यनिधि वा कोशः वा, तौ अपि रामं अनुगच्छतां यथा सः एकान्तवनवासे वसति। तीर्थेषु यज्ञान् कृत्वा, बहु दानानि दत्त्वा, ऋषिभिः मिलित्वा, सः वनवासे सुखेन वासं करिष्यति। बलवान् भरतः अयोध्यायाः राज्यं करिष्यति; रामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः पूर्णाः भवन्तु।" एवं कैकयी ककुत्स्थस्य विषये उक्तवती, भयम् तस्याः अभवत्; तस्याः मुखं शुष्कम्, वाणी च गद्गदितम्। दुःखिता, भयातुरमुखी, कैकयी राजा प्रति इदं उवाच — "भरतः न राज्यं इच्छेत् यत्र धनं नास्ति, रिक्तं, सुखरहितं, यथा सुरास्य सारः गच्छति।" कैकयी लज्जां त्यक्त्वा, तीक्ष्णं वचनं उक्तवती, ततः दशरथः, पद्मलोचनः, ताम् उवाच — "किमर्थं माम् भारं वहन्तं आघातयसि, मम भारम् स्थापयित्वा? अयोग्या, किमर्थं पूर्वं मां न वारयथा, कार्यारम्भे?" राज्ञः क्रोधयुक्तं वचनं श्रुत्वा, कुलीन्या कैकयी, द्विगुणक्रोधेन, राजानं प्रत्युवाच — "तव वंशे सगरः ज्येष्ठपुत्रम् असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गच्छतु।" 'धिक्' इति उक्तं श्रुत्वा, दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा न अवबुध्यत्। ततः वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राज्ञः प्रियः, कैकयीं प्रति इदं उवाच — "असमञ्जः मार्गे क्रीडन् बालान् गृहित्वा, सरयूनदीं क्षिप्य, तत्र दुष्टकर्मणि आनन्दं प्राप्तवान्। तद् दृष्ट्वा, नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानं ऊचुः — 'त्वं असमञ्जं वा, अस्मान् वा वृत्स्व, हे भूमिवर्धक।' ततः राजा तान् पप्रच्छ — 'किमर्थं भयम्?' राज्ञा पृष्टाः, नागरिका इदं ऊचुः — 'क्रीडन् सः अस्माकं बालान्, येषां मनः चञ्चलम्, सरयूनदीं मूढतया क्षिप्यति, तत्र महद् आनन्दं लभते।' नागरिकवचनं श्रुत्वा, राजा स्वपुत्रम् अनिन्दितम्, तान् प्रीत्यै, परित्यक्तवान्। शीघ्रं तं पत्नीं च, परिचारकं च, रथे स्थापयित्वा, जीवन्तं निर्वासितवान् — 'यावत् जीवति, निर्वासे वसतु' इति पितृवचनम्। कुद्दालं कुम्भं च गृहित्वा, पर्वतान् विचरन्, सर्वदिशः भ्रमन्, दुष्कृतिनिवृत्तवत्। एवं धर्मात्मा सगरः तं न परित्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, यत् तस्य विघ्नः कृतः? राघवे दोषं न पश्यामः; तस्य नरकप्रवेशः चन्द्रे कलङ्कः इव दुर्लभः। यदि त्वं राघवे दोषम् पश्यसि, हे राज्ञि, तं सत्यं अद्य वद; तदा रामः निर्वासितः भविष्यति। दोषरहितं धर्मनिष्ठं परित्यज्य, इन्द्रस्य तेजः अपि विनश्येत्, धर्मविरुद्धम्। पर्याप्तम्, हे राज्ञि, रामस्य सौभाग्यनाशेन; त्वं अपि लोकनिन्दायाः रक्षणं कुरु, शुभे।" सिद्धार्थस्य वचनं श्रुत्वा, दशरथः, शोकविह्वलः, क्लान्तया वाचा, कैकयीं प्रति इदं उवाच।