सुमन्त्रस्य वाक्यानि श्रुत्वा, राजा तेन संतुष्टचित्तः सञ्जातहर्षः सः त्वदीयं जननीं त्वरितं विसर्ज्य, कुबेरवत् स्वेच्छया रममाणो बभूव। तथैव त्वमपि, पापकृतां मार्गे प्रवृत्ता, मोहवशाद् एतद् मिथ्याव्रतम् आकृष्यसि, हे पापदर्शिनि। अत्र चैतद् वचनं सत्यमिव मम दृश्यते—"पुत्राः पितॄन् अनुयान्ति, पुत्र्यः मातॄन् अनुयान्ति" इति। अतः एवं मा कुरु; भूमिपतेः उक्तं वचनं स्वीकुरु, पतिसंमत्या वर्तस्व, एषां जनानां शरणं भव। पापकृतां प्रेरणया मा पतिं स्वर्गपतिसमं, जगतां धारयितारं, अधर्मे प्रवर्तय। तव पतिः, पापरहितः, कीर्तिमान्, पद्मलोचनः दशरथः, हे राज्ञि, मिथ्याव्रतं न करिष्यति। ज्येष्ठः, दानशीलः, सिद्धः, स्वधर्मरक्षकः, सर्वभूतहितैषी रामः राज्यमभिषिच्यताम्। अन्यथा, यदि रामः राजपितरं परित्यज्य वने गच्छति, महती लज्जा लोके त्वद्विषये प्रसृत्यते, हे राज्ञि। राघवः राज्यं पातु; त्वं चिन्तारहिता भव; अस्मिन्पुर्यां राघवात् अन्यः कोऽपि वासाय योग्यः नास्ति। एवं सुमन्त्रः, स्निग्धतीक्ष्णवचनैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः पुनः राजसभायां कैकेयीं संतापयामास। परन्तु सा राज्ञी न च व्याकुला न च संतप्ता, न च तदा मुखवर्णे विकारः दृष्टः। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः। तत्र, प्रतिज्ञया संतप्तः इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः पुनः अश्रुपूर्णलोचनः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, सुमन्त्रं इदं वचनमुवाच—"सूत, सेना रत्नसमृद्धा, चतुर्विधबलसंयुता, शीघ्रं राघवस्यानुगमनाय सज्जीक्रियेत। वदनविलासिनीः, वाग्मिनः, धनाढ्यवणिजः, राजपुत्रस्य सुविन्यस्तां सेना शोभयन्तु। ये तस्याश्रिताः, ये च बलेन तं तोषयन्ति, तेषां नानाविधानि दानानि दत्त्वा, तत्रैव नियोजय। शस्त्रप्रमुखाणि, नगरवासिनः, रथाश्च, वन्यव्याघ्राः, कुसला मृगयायां, ककुत्स्थस्यानुगमनाय नियुक्ताः स्युः। मृगमहिषवधेन, वनमधुपानं कृत्वा, नानानदीदर्शनं च, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यदन्ननिधनं वा, तत्सर्वं रामं वनवासिनं अनुगच्छतु। पवित्रे स्थलेषु यज्ञान् कुर्वन्, बहुदानानि ददन्, मुनिसंवादेन च, सुखेन वने वत्स्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीरामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः सिध्यन्तु।" एवं कैकेयी ककुत्स्थविषये उक्तवती, भयेन साऽभवत्; तस्याः मुखं शुष्कं, वाणी च निगूढा। संतप्तासौ, भीता, शुष्कमुखी, राजानं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"भरतः न राज्यं वाञ्छिष्यति, यद् धनहीनं, रिक्तं, सुखरहितं, मृतासवमिव मद्यं।" एवं लज्जां परित्यज्य, कटुवचनानि भाषमाणा कैकेयी प्रति, पद्मपत्रनयनः दशरथः इदं वचनमुवाच—"कस्मात् मां युक्तमिव वर्तमाने, गुरुभारमिव मां पीडयन्ती, अनर्हे, पूर्वमेव मां न निरोधयः किमर्थं?" क्रुद्धस्य वचनं श्रुत्वा, कुलीनस्त्री कैकेयी द्विगुणक्रुद्धा, राजानं प्रत्युवाच। "तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं नाम, निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यः।" एवमुक्त्वा 'धिक् त्वाम्' इति, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, सा तु न बुबोध। तदा वृद्धो मन्त्रिणां श्रेष्ठः सिद्धार्थो नाम, शुद्धात्मा, राजप्रियः, कैकेयीं इदं वचनमुवाच—"असमञ्जः मार्गे क्रीडन्, बालान् गृहित्वा, सरयूनद्यां क्षिपन्, तत्रैव दुष्कृत्ये रममाणः। इति दृष्ट्वा, सर्वे नगरवासिनः कोपिताः राजानं ऊचुः—'राज्यवर्धन, असमञ्जं वा अस्मान् वा गृहाण' इति। तदा राजा पृष्टवान्—'कस्मात् भयम्?' इति। तदा नगरजनाः ऊचुः—'क्रीडन्, असमञ्जः अस्माकं बालान्, अभीष्टान्, सरयूनद्यां क्षिपन्, तत्रैव प्रमोदते।' राजा तद्वचनं श्रुत्वा, स्वपुत्रं, अनगः सन् अपि, जनानां प्रीत्यर्थं त्यक्तवान्। तं शीघ्रं भार्यया सहितं, परिचारकैः सह, रथे आरोप्य, पितुर्वचनेन, 'यावत् जीवति, निर्वासं वसतु' इति, निर्वासितवान्। सः कुदालकुटिलकं गृहीत्वा, पर्वतान्तरालानि चरन्, सर्वदिक् भ्रमन्, पापकृतमिव बभ्रम। एवं धर्मात्मा राजा सगरः अपि तं न परित्यक्तवान्; किं पापं रामे कृतं, येन सः एवमवरोध्यते? राघवे दोषं न पश्यामः; तस्मिन् अपवर्गः स्वर्गात् पतनं वा, यथा चन्द्रे कलङ्कः, तथैव असम्भवः। यदि त्वं, राज्ञि, राघवे किञ्चिद् दोषं पश्यसि, तदा सत्यम् आद्य वद; ततः रामस्य वने निर्वासः स्यात्।