ततः वरदाता सुमन्त्रो राजानं समनुज्ञाय उवाच—“मा किमपि भाष्यतां, भूमिपते, यद्यपि तद् मृत्युम् वा विनाशम् वा यच्छति।” तस्य वचसः श्रवणात् राजा हृष्टचित्तः तव मातरं तत्क्षणं विससर्ज, कुवेरवत् सुखं अनुभवन्। एवं तवापि, दुष्टमार्गानुगता, मोहात् मिथ्याप्रतिज्ञां गृह्णासि, हे पापदर्शिनि। अत्र च, “पिता-पुत्राः, माता-कन्याः” इति जनप्रवादः मे सत्यः प्रतीतिः। अतः न तथा आचर; भूमिपतेर् उक्तं स्वीकुरु; स्वपतेः इच्छायाः पालनं कुरु, जनानां शरणं भव। पापजनैः प्रेरिता, स्वपतीं—देवाधिदेवसमं, लोकपालम्—धर्मात् मा प्रेरय। तव निष्पापः पतिः, कीर्तिमान् पद्मनयनः दशरथः, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति, हे महाराज्ञि। रामः ज्येष्ठः, उदारः, कृतः, स्वधर्मस्य सर्वभूतानां च रक्षकः, अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं राजानं परित्यज्य, तव महती निन्दा लोके व्यापिष्यति, हे महाराज्ञि। राघवः राज्यं रक्षतु; त्वं दुःखमुक्ता भव; अस्मिन् पुरी राघवात् अन्यः कोऽपि न निवसिति। एवं सुमन्त्रः, मधुरकठोरवाक्याभ्याम्, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं सभायां प्रविवेश। सा महाराज्ञी न व्यथिता, न क्लिष्टा, न तस्याः मुखवर्णे परिवर्तनं दृष्टम्। शृणु तु श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य षट्त्रिंशत् सर्गं। तदा इक्ष्वाकुवंशजः, प्रतिज्ञया संतप्तः, अश्रुपूर्णनयनः, दीर्घनिःश्वासः, सुमंत्रं पुनः इदं वचनं उवाच—“हे सारथे, सेना रत्नैः पूर्णा, चतुर्विधा, शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जीक्रियेत। ये स्त्रियः रूपजीविकाः, वाग्मिनः, धनाढ्यः व्यापारी च, ते राजपुत्रस्य सुव्यवस्थितं सैन्यं शोभयन्तु। ये तस्य आश्रिताः, येन सह बलानन्दं कुर्वन्ति, तान् विविधदानैः संतुष्ट्य, अत्र नियोजय। प्रधानायुधानि, नगरवासिनः, रथाः, वनविज्ञः व्याधाः च ककुत्स्थस्य अनुगमनं कुर्युः। मृगगजवधं, मधुपानं, नानानदीदर्शनं कृत्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यत् धान्यनिधिः, कोशः, तौ अपि रामं वनवासिनं अनुगच्छेताम्। पुण्यस्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, दानानि दत्वा, ऋषिभिः साकं मिलित्वा, सः वनवासे सुखं जीवेत्। बलवान् भरतः अयोध्यायाः शासनं करिष्यति; रामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः पूर्णाः स्युः।” कैकेयी ककुत्स्थसम्बन्धे एवं वदन्ती भयेन व्याप्ता, तस्याः मुखं शुष्कं, कण्ठः च अवरुद्धः। व्यथिता, भीता, शुष्कमुखी, कैकेयी राजानं प्रति इदं वचनं उवाच—“भरतः न राज्यं इच्छेत्, यः धनहीनं, रिक्तं, सुखरहितं, मद्यस्य प्राणहीनं इव।” कैकेयी लज्जां परित्यज्य, कठोरं वचनं उक्तवती, तदा दशरथः, पद्मनयनः, ताम् उवाच—“किमर्थं मां युक्तं भारम् वहन्तं ताडयसि? अयोग्या, पूर्वमेव किमर्थं मां न वारयामासि?” तस्य क्रुद्धस्य वचनं श्रुत्वा, कुलीनया कैकेय्या, दुष्टवाक्यं पुनः क्रोधात् उक्तम्—“तव वंशे सगरः ज्येष्ठपुत्रम् असमञ्जम् अपाकरोत्; एवं अयं अपि निर्गच्छतु।” “हन्त!” इति उक्त्वा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, सा तु न अवगच्छत्। तदा वृद्धः मन्त्रिणः सिद्धार्थः, शुद्धः, राजप्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनं उवाच—“असमञ्जः क्रीडन् मार्गे बालान् गृहित्वा, सरयूयां क्षिप्त्वा, तत्र पापं आनंदं अनुभूतवान्। तद् दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रुद्धाः राजानं ऊचुः—‘असमञ्जः वा वयं वा, राज्यवर्धन!’ तदा राजा पृष्टवान्—‘किमर्थं भयम्?’ पृष्टः जनैः, ते ऊचुः—‘क्रीडन् असमञ्जः, बालान्, अस्थिरचित्तान्, सरयूयां क्षिपति, मोहात्, तत्र आनंदं अनुभवति।’ तं जनवचनं श्रुत्वा, राजा तं निर्दोषं पुत्रं लोकसंतोषाय परित्यज्य। शीघ्रं तं पत्नीं च अनुचरैः सह रथारूढं कृत्वा, तं जीवन्तं निर्वासितवान्—‘यावत् जीवति, निर्वासं कुर्यात्।’ कुदृष्टकर्मा इव, कुदालकुण्डली, पर्वतानि भ्रमन्, सर्वदिशं विचरन्। एवं धर्मात्मा सगरः तं न त्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, यः अत्र विघ्नितः? राघवे दोषं न पश्यामः; तस्य नरकगमनम् चन्द्रस्य मलम् इव असंभवम्।” एवं श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे उक्तानि घटनानि, धर्मनिष्ठैः पात्रैः, राजसभायां, तदनुक्रमेण सम्प्राप्तानि।