प्रियया एवमुक्तः केकयदेशाधिपः सत्यं तस्य वरदाने प्रति तत्त्वेन उक्तवान्। ततः स वरदः तं राजानं अनुमोद्य प्रत्युवाच—“एतद् न कदापि उच्च्यताम्, भूमिपते, मृत्युविनाशे अपि यद्यपि आगच्छेत्।” तस्य वचनं श्रुत्वा राजा हृष्टचित्तः तव मातरं त्वरया विससर्ज, स्वयं कुबेरवत् सुखं अकरोत्। एवमेव त्वं अपि, दुष्टपथानुगः, मोहात् असत्यनिश्चयं गृह्णन्, पापदर्शी, तं मार्गं अनुवर्तसे। अत्र च, “पितरं पुरुषाः अनुगच्छन्ति, मातरं स्त्रियः” इति प्रसिद्धं वचनं मे सत्यं प्रतीतिः। अतः त्वं एवं न आचर; भूमिपतेर् उक्तं स्वीकुरु। अत्र पतिसंमतं आचर, जनानां आश्रयः भव। पापजनैः प्रेरितः, पतिं—देवेशसमानं, जगतां धारयितारं—धर्मात् नापनीयाः। तव निष्पापः पतिः, श्रीमान् दशरथः, पद्मनयनः, राणी, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति। रामः ज्येष्ठः, उदारः, सिद्धः, स्वधर्मरक्षणे सर्वभूतहिते च निपुणः, अभिषिक्तः राजन् भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं राजानं परित्यज्य, तव महती निन्दा लोके व्यापिष्यति, राणी। राघवः राज्यं रक्षतु; त्वं शोकमुक्ता भव। अस्मिन् नगरे राघवात् अन्यः कोऽपि वासाय योग्यः नास्ति। एवं सुमन्त्रः, मधुरकठोरवाक्यैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं राजसभायाम् उद्वेजयामास। किन्तु राणी न उद्वेगं न शोचं, न च तस्य मुखवर्णे परिवर्तनं दृष्टम्। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते। ततः इक्ष्वाकुवंशजः, प्रतिज्ञया संतप्तः, सुमन्त्रं पुनः अश्रुपूर्णेक्षणः, दीर्घश्वासं कृत्वा, इदं वचनं उवाच— “सारथे! सेना रत्नैः पूर्णा, चतुर्विधा, शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जीक्रियन्ताम्। स्त्रियः रूपजीविन्यः, वाग्मिन्यः, धनाढ्यः व्यापारीश्च, राजकुमारस्य सुव्यवस्थितं सैन्यं अलङ्कुर्युः। ये तस्य आश्रयः, ये तेन बलवद्भिः रमन्ते, तान् बहुविधं दत्त्वा, अत्र नियोजय। मुख्यायुधानि, नगरवासिनः, रथाः, वनकुशलाः व्याधाः च काकुत्स्थं अनुगच्छन्तु। मृगगजवधं कृत्वा, मधु पिबन्तः, विविधनदीदर्शनं च, सः राज्यं न स्मरिष्यति। यत् धान्यनिधिः वा, यत् कोशः मम, तौ अपि रामं अनुगच्छेतां वनवासीं। पुण्यस्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, दानानि दत्त्वा, ऋषिभिः संगम्य, सः वनवासे सुखं यापयिष्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां शासनं करिष्यति; श्रीरामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः पूर्यन्ताम्।” एवं कैकेयी काकुत्स्थं प्रति उक्तवती, भयम् आसीत्; तस्याः मुखं शुष्कम्, वाणी च अवरुद्धा। विषण्णा, भयाकुला, शुष्कमुखी, कैकेयी, राजानं प्रति, इदं वचनं उवाच— “भरतः न इच्छेत् राज्यं, धनहीनं, रिक्तं, सुखरहितं, मद्यस्य मदवर्जितं इव।” कैकेयी लज्जां त्यक्त्वा, कठोरं वचनं उक्तवती, ततः दशरथः, पद्मनयनां ताम्, इदं वचनं उवाच— “किमर्थं मां युक्तं भारं वहन्तं, तव कृतं कार्यं, पुनः आघातयसि? अयोग्या, कार्यारम्भे पूर्वं मां न निवारयः किम्?” क्रोधात् उक्तं वचनं श्रुत्वा, सती कैकेयी, द्विगुणक्रोधा, राजानं प्रत्युवाच— “तव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं वनवासाय प्रेषितवान्; एवं एषः अपि गच्छतु।” “लज्जा ते!” इति उक्ता, दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, किन्तु सा न अवगच्छत्। ततः वृद्धः मन्त्री, सिद्धार्थः नाम, शुद्धः, राजप्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनं उवाच— “असमञ्जः मार्गे क्रीडन्, शिशून् गृह्णन्, सरयूजलं क्षिपन्, तत्र पापे रमणं अकरोत्। ततः सर्वे नगरजनाः, क्रुद्धाः, राजानं ऊचुः—‘असमञ्जं वा, अस्मान् वा, वृणीष्व, राज्यवर्धन!’ ततः राजा पप्रच्छ—‘किमर्थं भयम्?’ जनाः प्रत्युवाचुः— ‘क्रीडन्, असमञ्जः अस्माकं शिशून्, अविचार्य, सरयूं क्षिपति, तत्र रमते।’ तेषां वचनं श्रुत्वा, राजा, तं निर्दोषं पुत्रं, जनसंतोषाय, परित्यक्तवान्। तं पत्नीं च, सेवकं च, रथं आरोप्य, त्वरया वनवासाय प्रेषितवान्—‘यावत् जीवति, वनवासं कुर्यात्’ इति। कुदृष्टं कृतवान् इव, कुदालमुषलं गृहित्वा, पर्वतानि सर्वदिशं च भ्रमन्, वनवासं अकरोत्। एवं सगरः धर्मात्मा, तं न परित्यक्तवान्; किं पापं रामः अकरोत्, येन सः एवमपि विघ्नितः?