तस्मिन् समये, तव पितरः पृथिवीपतिः तेन वरदानेन सर्वभूतानां भाषां, पशूनामपि, बोधितुं समर्थः अभवत्। स च श्रीमान् जृम्भाशय्यायाम् शयानः सन्, नानाप्राणिनां शब्दान् शृण्वन् पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव जननी, कोपसमन्विता मृत्युपाशकामिनी च, तव पित्रे उवाच— "कथय माम्, हासस्य हेतुम् ज्ञातुम् इच्छामि।" राजा तस्यै प्रत्युवाच— "देवि, यदि हासस्य कारणम् त्वाम् वक्ष्यामि, तदा अहम् क्षणेन एव मृतः भविष्यामि— अस्य विषये न संशयः।" सा पुनः तव मातरः, केकय्या राज्ञि, पितरं प्रति उवाच— "मम न मोहय; जीवसि वा म्रियसे वा, सत्यम् एव वद।" तदा तया प्रियतमा पृष्टः केकयराजः तस्मै सत्यम् उक्तवान् यथावरं तस्य वरदानेन। ततः स वरदाता तुष्ट्या राजानम् प्रति उवाच— "एतत् विषयम् न कदापि उद्घोषय— मृत्यवे वा नाशाय वा।" तद्वचनं श्रुत्वा राजा हृष्टचित्तः तव जननीम् विससर्ज, स्वयं च कुबेरवत् मोदमानः अवसत्। एवं त्वम् अपि, पापकृत्पथानुगता, मोहवशात् एषा मिथ्या निश्चयम् गृह्णासि, पापदृष्टे। अत्र चैतद् लोके प्रसिद्धं वचः सत्यम् इव दृश्यते— "पुत्राः पितरः अनुवर्तन्ते, कन्याः मातरः।" अतः, एवं मा कुरु; यं पृथिवीपतिः उक्तवान्, तं वचः स्वीकुरु। अतः, पत्युः वचः साधय, अस्य जनस्य च शरणं भव। मा पापकृतां प्रेरणया पत्युः, यः इन्द्रसमः लोकपालकः, अधर्ममाचरणं कारय। तव पापरहितः पतिः, श्रीमान् पद्मलोचनः दशरथः, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति, हे राज्ञि। ज्येष्ठः, दानशीलः, कुशलः, स्वधर्मपालकः सर्वभूतहितैषी रामः एव राज्याभिषिक्तः भवतु। रामे वने गच्छति, पितरं राजानम् परित्यज्य, तव महती अपकीर्तिः लोके व्याप्ता भविष्यति, हे राज्ञि। राघवः राज्यं पालयतु; त्वं च शोकार्हा मा भव। अस्मिन् पुरी राघवात् अन्यः कश्चित् वासयोग्यो न विद्यते। एवं, सौम्यैः कटुकैः च वाक्यैः, सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं राजसभायाम् उद्वेजयत्। किन्तु सा राज्ञि न उद्विग्ना न च शोकार्ता, नापि तदा मुखवर्णे परिवर्तनं दृष्टम्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः शृणु। ततः प्रतिज्ञया संतप्तः इक्ष्वाकुः पुनः सुमन्त्रं प्रति अश्रुपूर्णलोचनः दीर्घश्वासं च कृत्वा इदं वचनम् उवाच— "सारथे! रत्नैः पूर्णां चतुरङ्गिणीं सेनाम् शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जय।" "याः स्त्रियः सौन्दर्यजीविन्यः, वाग्मिन्यः, धनाढ्याः च, ताः राजपुत्रस्य सुविन्यस्तां सेनां भूषयन्तु। ये च तस्याश्रिताः, ये च तेन सह बलं लभन्ते, तान् बहुविधान् दानानि दत्त्वा अत्रैव नियोजय।" "मुख्यायुधानि, नगरवासिनः, रथाः, वन्यव्याघ्राः च कौशलिनः काकुत्स्थं अनुयान्तु।" "मृगगजवधेन, मधुपानं कुर्वन्, नानानद्यः पश्यन्, स राज्यं न स्मरिष्यति।" "यद् यद् धान्यं वा कोषः वा मम अस्ति, तत् सर्वं रामं अनुगच्छतु वने वसतः।" "तीर्थेषु यज्ञान् कुर्वन्, बहुदानानि दत्त्वा, मुनिभिः सह संगच्छन्, स वनं सुखेन वत्स्यति।" "वीर्यवान् भरतः अयोध्यां पालयतु; श्रीरामस्य सर्वे अभिलाषाः पुनः सिध्यन्तु।" इति कैकेयी काकुत्स्थं प्रति उक्तवती, तदा भयेन तस्याः मुखम् शुष्कम्, वाणी च सन्दिग्धा अभवत्।" "व्याकुला भीता शुष्कवदना कैकेयी, राजानं प्रति इदं वचनम् उवाच— 'भरतः न राज्यं इच्छेत्, यत्र न धनं, रिक्तं, सर्वभोगविहीनं, मद्यस्य आत्मा यथा नास्ति।'" "एवं कैकेयी लज्जाम् उत्सृज्य कठोराणि वचनानि उक्तवती, तदा दशरथः राजान् ताम् पद्मपत्रनयनां प्रति उवाच— 'किमर्थं मां भारमुद्वहन्तम् एवम् आघातयसि? अयुक्ते, पूर्वं किमर्थं न निरोद्धुम् इच्छासि?'" "राज्ञः क्रुद्धवाक्यं श्रुत्वा, सा कैकेयी द्विगुणं कोपसमन्विता प्रत्युवाच— 'तव वंशे सगरः ज्येष्ठपुत्रम् असमञ्जम् निर्वासितवान्; एवं अयम् अपि गच्छतु।'" "एवं तया 'धिक्' इति उक्तः दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः अभवन्, सा तु न अवबुध्यत।" "तदा वृद्धमन्त्री सिद्धार्थः नाम, शुद्धः राज्ञः प्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— 'असमञ्जः राजमार्गे क्रीडन् बालकान् गृह्णाति स्म, सरयूजलम् अपातयन्, तत्र दुष्कृत्ये रममाणः।'" "इति दृष्ट्वा सर्वे नगरवासिनः कोपिताः राजानम् ऊचुः— 'अस्मान् वा असमञ्जम् वा वृणु, राजन्।'" "तदा राजा तान् पप्रच्छ— 'कस्मात् भयम्?' इति; पृष्टः च तैः नागरिकैः इदं वचनम् श्रुत्वा।" एवं तानि सर्वाणि घटनानि तत्रैव यथाक्रमं समजनि, यथोक्तं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना।