सुमन्त्रः कैकेयीं प्रति उवाच—"कः कदाचित् आम्रवृक्षं कुल्माषेन छित्वा निम्बवृक्षं पालयेत्? स च निम्बवृक्षः, अपि क्षीरैः सिंचितः, कदापि मधुरो न भवति। अहं मन्ये, तव वंशः अपि मातुः सदृश एव; लोके हि प्रसिद्धं यत् निम्बवृक्षात् कदापि मधु न प्रवहति। पूर्वं श्रुतमस्ति, तव मातुः दुष्टभावः यदस्ति; तव पितरं कश्चित् सुमहद् वरं दातारः सन्तोषयामास। तेन वरेण तव पितरः, पृथिव्याः ईश्वरः, सर्वेषां भूतानां भाषां विज्ञातुं शक्तिम् अलभत। ततः सः श्रीमान् जृम्भाशय्यायां शयानः, बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता कोपदग्धा, मृत्युपाशमिच्छन्ती, पितरं प्रति उवाच—'कस्मात् त्वं हससि? कारणं वद, ज्ञातुमिच्छामि।' राजा प्रत्युवाच—'राज्ञि, यदि अहं कारणं वदामि, तत्क्षणात् म्रियेत—अत्र न संशयः।' पुनः तव माता, केकयीपते, पितरं प्रति उवाच—'जीवसि वा म्रियसे वा, माम् न मोहय; कारणं वद।' एवं प्रियया उक्तः, केकयाधिपः सत्यं तस्यै वरदानस्य विषये न्यवेदयत्। तदा सः वरदः तुष्ट्या तं प्रति उवाच—'एतद् न कदापि वक्तव्यम्, मृत्यौ वा विनाशे वा, राजन्।' तानि वचनानि श्रुत्वा, राजा हृष्टचित्तः, तव मातरं तत्क्षणात् विससर्ज, स्वयं च कुबेरवत् रममाणः अभवत्। एवं त्वम् अपि, पापकृतां मार्गमुपगतः, मोहात् एतद् अनृतनिश्चयं गृह्णासि, पापकृत्-दृष्टे। अत्र च लोकेयं वाक् सत्यमिव दृश्यते—'पितरः पुत्राः अनुयान्ति, मातरः कन्याः।' अतः एवं मा कुरु; यद् भूमिपतिना उक्तं तत् स्वीकुरु; स्वामिनः वाक्ये स्थित्वा, एतेषां शरणं भव। पापैः प्रेरिता मा कुरु, यत् तव पतिः, इन्द्रसमः, लोकपालः, धर्मं परित्यजेत्। तव पापरहितः पतिः, श्रीमान् दशरथः, पद्मलोचनः, अनृतप्रतिज्ञां न कदापि करिष्यति, राज्ञि। रामः ज्येष्ठः, दानशीलः, सम्पूर्णगुणः, स्वधर्मपालकः, सर्वभूतानां रक्षकः, स एव अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छेत्, पितरं च राज्यात् परित्यजेत्, तदा तव महद्दोषः लोके प्रसिद्धिं यास्यति। राघवः राज्यं पालयतु; त्वम् अशोकां भव; अस्मिन्स्मिन् पुरी राघवात् अन्यः कश्चित् वासयोग्यो नास्ति। एवं सुमन्त्रः, कोमलैः कठोरैश्च वाक्यैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः पुनः राजसभायां कैकेयीं संतापयामास। किन्तु सा राज्ञी न विचलिता, न संतप्ता, न च तदा मुखवर्णे विकारः दृश्यते स्म। एतेषां वृत्तान्तानां पश्चात्, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः प्रतिज्ञया संतप्तः इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः, पुनः सुमन्त्रं प्रति अश्रुपूर्णलोचनः, दीर्घनिःश्वासयुक्तः, इदं वचनम् उवाच—"सारथे, सेना रत्नसमृद्धा, चतुरङ्गबला, शीघ्रं राघवं अनुयातु। याः स्त्रियः रूपेण जीवन्ति, वाग्मीना, धनाढ्यवणिजः, ते राजपुत्रस्य सुव्यवस्थितां सेनां शोभयन्तु। ये च तस्याश्रिता, ये च तेन बलेन रमन्ते—तान् विविधैः दानैः संतुष्ट्य, अत्रैव नियोजय। शस्त्रप्रमुखं, नगरवासिनः, रथान्, वनगोचरान् च, ककुत्स्थस्य अनुगमने नियोजय। मृगगजवधेन, मधुपानं कृत्वा, नानारम्यानदीदर्शनं च कृत्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यदन्ननिधि वा अस्ति, तत् अपि रामं वनवासिनं अनुयातु। पुण्येषु स्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, दानानि दत्वा, ऋषिभिः सह मिलित्वा, सः सुखेन वने वत्स्यति। महाबाहुः भरतः अयोध्यां पालयतु; श्रीरामस्य सर्वे कामाः पुनः सम्पाद्यन्ताम्।" एवम् उक्तवति कैकेय्यां ककुत्स्थस्य विषये, तस्याः हृदि भीः उत्पन्ना; तस्याः मुखं शुष्कमिव, वाणी च गद्गदाभवत्। सा कैकेयी, संतप्तचित्ता, भीतास्य मुखा, नृपं प्रति उवाच—"भरतः न राज्यं वाञ्छति, यत् तद् वित्तविहीनं, रिक्तं, निरानन्दं, मद्यस्य च असारमिव।" एषा कैकेयी, लज्जां परित्यज्य, कठोरतरं वचनं वदन्ती, तदा राजा दशरथः, पद्मपत्रनेत्रां ताम् उवाच—"किमर्थं मां युक्तमिव भारं वहन्तं ताडयसि? अयुक्ते, पूर्वं मां निवारयितुं न शशाकः?" इति। तस्याः क्रुद्धवाक्यानि श्रुत्वा, सती द्विगुणं कोपं प्राप्य, कैकेयी राजानं प्रत्युवाच—"स्वकुले सगरः ज्येष्ठपुत्रं असमञ्जं वनं प्रेषितवान्; एवं अयम् अपि गन्तव्यः।" इति। एवं 'धिक्' इति उक्ता, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जायुक्ताः आसन्, सा तु न अवबुध्यत। तदा वृद्धः मन्त्रिणां श्रेष्ठः सिद्धार्थः, शुद्धात्मा, राज्ञः प्रियः, कैकेयीं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्।