नरपतिः स राजा, यज्ञसन्तानस्वर्गकामनया तं ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति स्वाभिलषितं फलमवाप्स्यति। तस्य च चत्वारः पुत्रा भविष्यन्ति, ये अमितविक्रमाः सन्तः कुलं स्थापयिष्यन्ति, सर्वेषां प्राणिनां मध्ये कीर्तिमन्तः च भविष्यन्ति। तस्मात्, नरशार्दूल, त्वं स्वयम् यथार्हं महाबाहो, सैन्यरथसमन्वितः गच्छ। सुमन्त्रस्य वाक्यं श्रुत्वा दशरथः प्रमुदितः अभवत्; वसिष्ठेन सह मन्त्रयित्वा सारथिवाक्यं श्रुत्वा च। सः अन्तःपुरैः मन्त्रिभिः च सह शनैः वनानि नदीनि च अतिक्रम्य तत्र यत्र स ब्राह्मणः आसीत्, तं देशं जगाम। तत्र सः रोमपदस्य समीपे स्थितं ब्राह्मणश्रेष्ठं समीपमुपेत्य ददर्श। तस्य ऋषेः पुत्रं वह्निसमानतेजसं दृष्ट्वा, राजा तं यथाविधि विशेषतः पूजयामास। सः रोमपदः सख्यभावात् महान्तं हर्षं प्राप्य, तस्मै मुनिपुत्राय सर्वम् आख्यातवान्। सः सख्यबन्धुभावेन तं सत्कृत्य, स पुरुषश्रेष्ठः तत्रैव सुस्वागतः स्थितवान्। सप्ताहान् अथवा अष्टाहानन्तरं, राजा राजानं उवाच— "नराधिप, शान्ता तव कन्या स्वपत्न्या सहितं अत्र वर्तते।" "सा मम पुरीं गच्छतु, हि महत्कार्यमस्ति।" इति उक्त्वा, राजा तेन सह संमत्य मुनिपुत्रं प्रस्थितुं प्रतिजज्ञे। स ब्राह्मणं प्राह— "पत्नीसहितः गच्छ।" मुनिपुत्रः प्रतिज्ञाय राजानं प्रति "एवं भवतु" इति उवाच। राज्ञा अनुमोदितः सः स्वपत्नी सहितः प्रस्थितः; तौ च परस्परं स्नेहान्वितौ अञ्जलिं कृत्वा आलिङ्ग्य च। दशरथः च महाबलः रोमपदः च प्रमोदं प्राप्नुतः; ततः सखा विसृज्य रघुनन्दनः प्रस्थितः। सः शीघ्रदूतान् नगरवासिषु प्रेषयामास— "सर्वं नगरं शीघ्रं शोभायुक्तं भूयात्।" गन्धैः सिक्तं मृष्टं पताकाभिः शोभितं कुर्युः। ततः नगरनिवासिनः राजा आगत इति श्रुत्वा प्रमुदिताः अभवन्। तेन समये यत् यदाज्ञापितं तत् सर्वं तैः कृतम्; ततः राजा शोभितां पुरीं प्रविवेश। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषेण ब्राह्मणश्रेष्ठं पुरतः कृत्वा प्रवेशयामासुः; तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा सर्वे नगरवासिनः परमं हर्षं लेभिरे। राजा इन्द्रविक्रमः तं सत्कृत्य, यथा दिवि सहस्राक्षेण कश्यपः प्रवेश्यते, तथा सः प्रवेशितः। अन्तःपुरे तं नियोज्य, विधिवत् शास्त्रविहितैः पूजां कृत्वा, राजा तत्र तं नीत्वा आत्मानं कृतकृत्यममेनि। अन्तःपुराणि शान्तानि दृष्ट्वा, तत्र आगतां पतिं सह वक्ष्यन्ती सा विशाललोचना रानी हर्षमुदितां सुखमविन्दत्। सा तत्र स्त्रीभिः विशिष्टया च राज्ञा सत्कृता, ब्राह्मणेन सह किञ्चित्कालं सुखेनावसत्। एवं दशमं एकादशं च सर्गं श्रुत्वा, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतं बालकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः काले गते, वसन्ते समुपस्थिते, राजा यज्ञकर्मणि मनः समादधात्। सः तं दिव्यतेजसं ब्राह्मणं प्रणम्य, सन्तानार्थं कुलवृद्ध्यर्थं च यज्ञस्य अनुष्ठानं याचितवान्। ब्राह्मणः "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच— "सम्प्रयुक्तानि कर्माणि भवन्तु, अश्वः मोच्यताम्।" "सरण्याः उत्तरतीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्" इति उक्त्वा, राजा वेदविदां ब्राह्मणान् आज्ञापयामास। "सुमन्त्र, शीघ्रं वेदविदां होतारः आनीयन्ताम्— सुयज्ञः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपश्च।" "कुलपुरोहितो वसिष्ठश्च, अन्ये च श्रेष्ठब्राह्मणाः।" इति सुमन्त्रः शीघ्रगतिः तान् सर्वान् ब्राह्मणान् आनयत्। तान् सर्वान् वेदविदः ब्राह्मणान् आनीय, धर्मात्मा दशरथः तान् सत्कृत्य, मधुरं धर्मयुक्तं हितं वाक्यमुवाच— "मम सन्तानाभावे दुःखितस्य न हि सुखमस्ति।" "पुत्रार्थं अश्वमेधं कर्तुमिच्छामि— एष मे मनः।" "मुनिपुत्रस्य प्रभावात् अहम् अपि कामान् प्राप्स्यामि।" इति। ब्राह्मणाः तानि वाक्यानि "साधु" इत्युक्त्वा प्रशशंसुः। सर्वे ब्राह्मणाः वसिष्ठमुख्याः, ऋश्यशृङ्गमुखाश्च, राज्ञः वाक्यानि प्रत्युवाचुः— "नूनं त्वं चत्वारः अमितविक्रमाः पुत्रान् प्राप्स्यसि, यतः धर्मयुक्तः पुत्रकामः त्वया संकल्पः कृतः।" ततः राजा द्विजवचनं श्रुत्वा तुष्टः, मन्त्रिभ्यः हर्षेण मङ्गलवचनानि उवाच— "वरिष्ठैः आज्ञापितम्, शीघ्रं यज्ञस्य सम्पादनं क्रियताम्; अश्वः योग्येन अध्यक्षेणाचार्येण च सह मोच्यताम्।" "सरण्याः उत्तरतीरे यज्ञभूमिः विधीयताम्; शान्तिकर्माणि विधिवत् क्रियताम्।" "एष यज्ञः पृथिव्यां कस्यचित् राज्ञः कर्तुं शक्यः; अत्र परमं प्रमादं न कारयेत्।" "विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः दोषान् अन्विष्यन्ति; यः विधिहीनं यज्ञं करोति, सः शीघ्रं नश्यति।