सुमन्त्रः सभायाम् अत्यन्तं तीक्ष्णं तेजस्विनं च भाषमाणः कैकेयीं पुनः सम्बोधयामास। सः उवाच—“रामस्य वनवासप्रेषणनिश्चये स्थितस्य, ब्रह्मर्षिभिः सृष्टाः कोपदण्डाः अपि, भीमाः दाहकाः भयानकाः च, किंचिदपि न हन्ति। यः आम्रवृक्षं काष्ठेन छित्त्वा, निम्बवृक्षं पालयेत्, तस्य किं फलम्? सः दुग्धेन अपि सिञ्चन्, तं मधुरं कर्तुं न शक्नोति। अहं मन्ये—तव वंशः अपि मातुः इव एव; यतः लोके प्रसिद्धम् अस्ति यत् निम्बवृक्षात् मधु न प्रवर्तते। वयं पूर्वं श्रुत्वा एव तव मातुः दुष्टभावम् अवगच्छामः; कदाचित् कश्चन हितैषी तव पित्रे उत्तमं वरं दत्तवान्। तस्मात् तव पितरं पृथिवीपतिं सर्वभूतभाषितज्ञानं सः वरः प्रदत्तः। सः महात्मा जृम्भाशय्यायाम् शयानः, नानाप्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, क्रोधेन संविष्टा, मृत्युपाशम् इच्छन्ती, तव पितरं उवाच—‘कस्मात् त्वं हससि? कारणं वक्तुम् इच्छामि।’ राजा प्रत्युवाच—‘देवि, यदि अहम् हासनकारणं त्वां वक्ष्यामि, ततः अहं तत्क्षणात् म्रियेय—अत्र न संशयः।’ तव माता पुनः उवाच—‘मृतवा जीव वा, त्वं मां न मोषयितुम् अर्हसि; कारणं वक्तव्यम् एव।’ एवं प्रियया उक्तः, केकयाधिपः तस्यै तं वरं यथार्थं न्यवेदयत्। तदा वरदाता सः तं राजानं प्रहृष्टः प्रत्युवाच—‘एतत् न वक्तव्यम्, न मृत्यवे, न विनाशाय, हे नृप।’ तानि वाक्यानि श्रुत्वा, राजा प्रमुदितचित्तः, तव मातरं तत्क्षणात् विमोच्य, कुबेरवत् सुखं समभवत्। एवं त्वम् अपि, पापकृतां पन्थानं अनुवर्त्य, मोहात् असत्यं निश्चयं गृह्णासि, हे पापदर्शिनि। अत्र च लोके प्रसिद्धं वचनं सत्यम् इव दृश्यते—‘पिता-पुत्राः पितरं, मातरः स्त्रियः मातरम् अनुयान्ति।’ अतः एवं न कुरु; पृथिवीपतेः वचनं गृहाण; पतिसंमतं कार्यं कुरु, अस्य जनस्य शरणं भव। पापजनप्रेरितया त्वया, पतिं, देवराजसमं, लोकपालं, अधर्ममार्गे न प्रेरय। तव निष्पापः पतिः, श्रीमान् दशरथः, कमललोचनः, कदापि मिथ्यावचनं न करिष्यति, हे देवि। ज्येष्ठः, उदारः, सिद्धः, धर्मपरायणः, सर्वभूतहिते रतः रामः एव राजा अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छेत्, पितरं च राजानं परित्यजेत्, तर्हि त्वयि लोके महती निन्दा प्रवर्तिष्यते, हे देवि। राघवः राज्यं पालयतु, त्वं च दुःखरहित भव; अस्मिन् पुरे राघवात् अन्यः कश्चन न वर्तते। एवं सुमन्त्रः, मृदुतीक्ष्णयोः वचनेन, कृताञ्जलिः पुनः कैकेयीं राजसभायाम् उद्वेजयामास। किन्तु सा राज्ञी न कम्पिता, न दुःखिता, न च तस्याः मुखवर्णे कश्चन परिवर्तनं दृष्टम्। एवम् उक्ते, श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे षट् त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, प्रतिज्ञापीडितः इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः, अश्रुपूर्णनेत्रः, दीर्घनिःश्वासयुक्तः, सुमन्त्रं पुनरपि उवाच—“सारथे, सेना, रत्नसमृद्धा, चतुर्विधा, शीघ्रं राघवस्य अनुयात्रायाः सज्जा क्रियताम्। रूपजीविन्यः, वाग्मिन्यः, धनाढ्यः वैश्याश्च, राजपुत्रस्य सुव्यवस्थितां सेनां शोभयन्तु। ये च तस्मिन् आश्रिताः, ये च तेन सह बलेन तुष्यन्ति, तान् विविधैः दानैः संतुष्ट्य, अत्रैव स्थापय। शस्त्रप्रमुखाः, नगरवासिनः, रथाः, वनगोचराः व्याघ्राः च, ककुत्स्थं अनुयान्तु। मृगगजवधेन, मधुपानं कृत्वा, नानानदीदर्शनं च कृत्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यत् धान्यं, यत् कोषः, तत् सर्वं रामं वनवासे अनुगच्छतु। तीर्थेषु यज्ञान् कृत्वा, बहु दानानि दत्त्वा, मुनिभिः सह संमिलित्वा, सः वनवासं सुखेन यापयिष्यति। महाबाहुः भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीमतो रामस्य पुनः सर्वे अभिलाषाः सिध्यन्तु।” एवं कैकेयी ककुत्स्थं प्रति उक्तवत्याः, भयम् अभवत्; तस्याः मुखं शुष्कम्, वाणी च गलिता। दुःखिता, भीता, शुष्कवदना सा कैकेयी, राजानं प्रति उवाच—“भरतः न राज्यं वाञ्छति, यत् धनहीनं, रिक्तं, सर्वभोगवर्जितं, मृत्युस्पर्शितं सुरामिव।” एवं कैकेयी, लज्जां त्यक्त्वा, अतीव कठोरं वचनं उक्तवती; तदा दशरथः, कमलपत्रविपुललोचनां ताम् उवाच—“किं मां भारमुपन्यस्य, युक्तं कृत्वा, पुनः प्रहरसि? अयुक्ते, पूर्वं मां न निरोधितवती किमर्थम्?” एवं क्रुद्धेन उक्तं वचनं श्रुत्वा, सा कुलीनवधूः कैकेयी द्विगुणं रोषं प्राप्य, राजानं प्रत्युवाच—“स्वकुले अपि सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं नाम, वनवासाय प्रेषितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यः।” एवं लज्जयाऽनुदितम् उक्त्वा, राजा दशरथः प्रत्युवाच; सर्वे जनाः लज्जिताः, परं सा कैकेयी तदर्थं न बुबुधे। एवं सुमन्त्रः कैकेयीं सभायाम् उपालभ्य, दशरथस्य दुःखमपि दृष्ट्वा, धर्माधर्मयोः विवेकं प्रदर्शयन्, राजपरिवारस्य च दुःखं सम्यक् अवगच्छन्, कैकेयीं पुनः पुनः उपदिश्य, राज्यस्य च हितमभिप्रेत्य, तत्र स्थितः।