सुमन्त्रः कैकेयीं प्रति करुणया च कोपेन च सम्बोधितवान्। सः तस्याः दुर्मार्गं दृष्ट्वा विस्मयं जगाम—कथमिदं भूमिः त्वदीयस्याचारस्य पश्यतः साक्षात् न विदीर्यते इति। महर्षीणां भयानकाः तेजस्विनः शापदण्डाः अपि, ये राघवस्य वनवासस्य निश्चये स्थिता भवन्ति, तान् न हिंसन्ति। यः आम्रवृक्षं छित्वा निम्बवृक्षं पालयेत्, सः पयसा अपि सीचयन् तं मधुरं कर्तुं न शक्नोति; निम्बात् हि मधु न प्रवर्तते इति लोके प्रसिद्धम्। त्वदीयं कुलम् अपि मातुः सदृशमेव; यतः पूर्वं श्रुतम् अस्माभिः, तव मातुः पापप्रकृतिः। कश्चन उपकारकः तव पित्रे उत्तमं वरं दत्तवान्, येन सः सर्वेषां प्राणिनां भाषां बोधितुं शक्तिम् अलभत। सः राजाः, जृम्भाशय्यायाम् शयानः, नानाप्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, कोपेन मृत्युपाशम् इच्छन्ती, पितरम् अपृच्छत्—"मम हासस्य कारणं वद।" राजा प्रतिवदति—"यदि तुभ्यम् एतत् कारणं वदामि, तर्हि अहं त्वरितं म्रियेय, एष निःसंशयम्।" पुनः कैकेयी उवाच—"मम न मिथ्यावचनं कर्तव्यम्, जीवसि वा म्रियसे वा, कारणं वक्तव्यम्।" तदा राजा, प्रियया उक्तः, तस्मै तं वरदं विषये सत्यं न्यवेदयत्। वरदाता अपि तुष्ट्या प्रत्युवाच—"एतत् न कदापि प्रकाशनीयम्, मृत्यवे वा नाशाय वा यदीच्छसि।" तद्वचनं श्रुत्वा राजा सन्तुष्टचित्तः, तव मातरं विसृज्य, कुबेरवत् सुखं प्राप। एवं त्वम् अपि, पापकृताम् अनुयायिनी, मोहात् अनृतनिश्चयं गृह्णासि, पापदृष्टे। अत्र मम एषः लोकोक्ति: सत्यताम् आप्नोति—"पुत्राः पित्रः अनुयान्ति, स्त्रियः मातरः।" अतः एवं मा कुरु; पतिसंमतं वचनम् आङ्गीकुरु, पतिसेवा कुरु, जनानां शरणं भव। पापजनैः प्रेरिता, पत्युः धर्मात् नापकर्षय; सः धर्मात्मा दशरथः, पद्मनेत्रः, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति। ज्येष्ठः, दानशीलः, धर्मपालकः, सर्वभूतहितः रामः एव अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छेत्, त्वं लोके महतीं निन्दां प्राप्स्यसि। राघवः राज्यं पालयतु, त्वं दुःखरहिता भव; अस्मिन्पुर्यां राघवात् अन्यः कोऽपि न योग्यः। एवं सुमन्त्रः, मृदुतीक्ष्णयोः वचनेन, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः राजसभायाम् कैकेयीं कम्पितवान्। किन्तु सा न कम्पिता, न दुःखिता, न च तस्याः मुखवर्णे परिवर्तनं दृष्टम्। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे षट् त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र प्रतिज्ञया पीडितः इक्ष्वाकुवंशजः दशरथः, अश्रुपूर्णलोचनः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, सुमन्त्रं प्रति पुनरपि इदं वचनं उवाच—"सारथे, सेना रत्नसमृद्धा, चतुःअङ्गिनी, शीघ्रं राघवस्य अनुगमाय सज्जीक्रियताम्। याः स्त्रियः रूपजीविकाः, वाग्मिन्यः, धनाढ्यः च, ताः राजपुत्रस्य सुव्यवस्थितां सेनां भूषयन्तु। ये तस्य भक्ताः, ये च तेन सह बलेन रमन्ते, तान् विविधान् दानानि दत्त्वा अत्र नियोजय। मुख्यास्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनगतानां मृगयाविदः, सर्वे काकुत्स्थं अनुयान्तु। वनमध्ये मृगगजवधं कृत्वा, मधुपानं कृत्वा, नानानद्यः दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यत् धान्यं, यत् कोशः, तत् सर्वं रामं अनुयातु। पवित्रेषु स्थानेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्त्वा, ऋषिभिः सह मिलित्वा, सः सुखेन वने वत्स्यति। बलवान् भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीरामस्य पुनः सर्वे अभिलाषाः सिध्यन्तु।" एवं कैकेयी काकुत्स्थस्य विषये उक्तवती, तस्याः भयम् आगतम्; तस्या मुखम् शुष्कम्, कण्ठः च गद्गदः अभवत्। सा दुःखिता, भीता, शुष्कवदना, राजानं प्रति वचनम् इदम् उवाच—"भरतः न राज्यं वाञ्छति, यत्र न धनम्, न सुखम्, शुष्कमिव सुराम्।" एवं कैकेयी लज्जां विहाय, तीक्ष्णं वचनम् उक्तवती। तदा राजा दशरथः, कमलपत्रनेत्रया कैकेय्या प्रति, इदं वचनम् उवाच—"किमर्थं माम् एवं युक्ते भारे प्रहारयसि? अयुक्ते, पूर्वमेव मां न वारितवती?" एवं कुपितेन उक्तं वचनं श्रुत्वा, साध्वी कैकेयी, द्विगुणं क्रुद्धा, राजानं प्रत्युवाच—"स्वकुले सगरः ज्येष्ठं पुत्रं असमञ्जं निर्वासितवान्; एवं अयं अपि गन्तव्यम्।