यथा नृपस्य निधनानन्तरं राज्यं ज्येष्ठानुक्रमेण गच्छति, तथा त्वं, इक्ष्वाकुवंशाधिपस्य अधिकारं हर्तुमिच्छसि। तव पुत्रः भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, पृथिवीं च पालयतु; वयं तु यत्र रामः गच्छति, तत्रैव गमिष्यामः। तव राज्ये ब्राह्मणोऽपि न वसेदिति; अद्य त्वं घोरमधर्मं कर्तुमिच्छसि। नूनं वयं सर्वे, स्वबन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिश्च परित्यक्तः, येन मार्गे रामः गच्छति, तमेव मार्गं व्रजिष्यामः। हे देवि, त्वं यदिदं निन्दितं कर्म कर्तुमिच्छसि, तदा राज्यलाभे किमानन्दं प्राप्स्यसि? अहं तवाचरणं दृष्ट्वा, भूमिरियं क्षणेन न विदीर्यते इति विस्मयं पश्यामि। महर्षीणां भीषणानि, दीप्तानि, अद्भुतानि शप्तिदण्डानि अपि, ये रामस्य वनवासे स्थितिं दृढां कुर्वन्ति, तान् न हिंसन्ति। कः कदाचित् आम्रवृक्षं छित्त्वा, निम्बवृक्षं पालयेत्? सः क्षीरैः अपि सीच्यमानः, मधुरः न भवति। अहं मन्ये, तव कुलं मातुः सदृशमेव; लोके हि प्रसिद्धं यत् निम्बवृक्षात् मधु न प्रवहति। अस्माभिः पूर्वं श्रुतं तव मातुः पापकृत्यम्; कश्चन हितैषी तव पित्रे उत्तमं वरं दत्तवान्। तेन वरेण तव पिता, पृथिव्याः अधिपः, सर्वेषां प्राणिनां भाषां बोधितुं समर्थः अभवत्। सः जृम्भाशय्यायां शयानः, बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, कोपेन मृत्युपाशं कामयन्ती, तव पित्रे उवाच—‘कस्मात् त्वं हससि, तद् वद, ज्ञातुमिच्छामि’। राजा तां प्रत्युवाच—‘यदि अहं हसितकारणं वदामि, तर्हि क्षणेन म्रियेय—अत्र न संशयः’। तदा तव माता पुनः उवाच—‘मृत्वा वा जीवित्वा वा, त्वं मां न मोहयेत्, यथार्थं वद’। एवं प्रियया उक्तः, केकयराजः, तस्मै वरे दत्ते यथार्थं निवेदितवान्। तदा सः वरदाता, राजा तं प्रहृष्टमनाः सन्तुष्टः, उवाच—‘एतत् न वक्तव्यं, न मृत्यवे, न विनाशाय’ इति। तानि वचनानि श्रुत्वा, राजा तुष्टचित्तः, तव मातरं विसर्ज्य, कुबेरवत् सुखमभ्यसूत्। एवं त्वमपि, पापकृतां पन्थानमवलम्ब्य, मोहात् असत्यसंकल्पं गृह्णासि, हे पापकर्मदर्शिनि। अत्रापि लोकेयं प्रसिद्धिः यथार्था—‘पुत्राः पितॄन्, पुत्र्यः मातॄन् अनुसरन्ति’ इति। अतः त्वं एवं न कुरु; पृथिव्याः अधिपतेः वाक्यं गृहाण; पतिसंमतां वृत्तिं चाचर, जनानां शरणं भव। पापकृतामुपदेशेन प्रेरिता, त्वं स्वपत्न्याः, देवतानां राजा, लोकपालः पतिं, अधर्मे प्रवर्तयितुं मा कुरु। तव पावनः पति, पुण्यश्लोको दशरथो राजा, कमललोचनः, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति, हे महाराज्ञि। ज्येष्ठः, उदारः, समृद्धगुणः, धर्मपालकः, सर्वभूतहितः रामः एव अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पिता च राज्यम् परित्यज्य, तर्हि त्वयि लोके महती निन्दा प्रवर्तिष्यते। राघवः राज्यं पालयतु, त्वं च शोकात् विमुच्यस्व; अस्मिन् पुरी श्रेष्ठायां राघवात् अन्यः कोऽपि न वसति। एवं सुमन्त्रः, स्निग्धैः कोपयुक्तैश्च वाक्यैः, कृताञ्जलिः, पुनः पुनः कौशल्यां राजसभायाम् कैकयीं कम्पयामास। किन्तु सा महाराज्ञी न कम्पिता, न संतप्ता, न च तस्याः मुखवर्णे कापि विकारः दृष्टः। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः शृणु। ततः प्रतिज्ञया पीडितः इक्ष्वाकुवंशः, पुनः अश्रुपूर्णनेत्रः, दीर्घनिःश्वासयुक्तः, सुमन्त्रं प्रति इदं वचनमुवाच—‘हे सारथे, सेना रत्नैः पूर्णा, चतुरङ्गिनी, शीघ्रं राघवं अनुयातुं सज्जा क्रियताम्। ये स्त्रियः रूपेण जीवन्ति, वाग्मिनः, धनाढ्यः, ते सर्वे राजपुत्रस्य सुव्यवस्थितां सेनां शोभयन्तु। ये तस्याश्रिता, ये च बलदर्पेण तेन सह रमन्ते, तान् विविधैः दानैः सन्तुष्ट्य, अत्रैव नियोजय। प्रधानानि शस्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनगोचरश्च मृगयाविदः, काकुत्स्थं अनुयान्तु। मृगान् गजांश्च हत्वा, मत्तमधुं पीत्वा, विविधान् नदीन् दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। मम यत् धान्यं, यद्वा कोशः, तत् सर्वं रामं वनवासिनं अनुयातु। पुण्येषु स्थानेषु यज्ञान् कृत्वा, दानानि च बहूनि दत्त्वा, मुनिभिः सह मिलित्वा, सः सुखेन वने वत्स्यति। वीर्यवान् भरतः अयोध्यां पालयतु; श्रीमतो रामस्य पुनः सर्वे अभिलाषाः सिद्धिं यान्तु। एवं कैकयी काकुत्स्थस्य विषये वदन्ती, भयेन अभिभूता, तस्याः मुखं शुष्कं, कण्ठश्च गलितः अभवत्। सा दुःखिता, भीता, शुष्कवदना, राजानं प्रति इदं वचनमुवाच।