सुमन्त्रः, सभायां उपस्थितः, कैकेयीं प्रति क्रुद्धः, अतिसंवेद्यं दुःखं व्यक्तवान्। ‘‘देवि, त्वया कृतं कर्म अत्यन्तं दुःखदं, पतिसंहारिणीं त्वां मन्ये, अन्ते तु कुलनाशिनीं। त्वया, इन्द्रसमानं, अजेयम्, पर्वतवत् अचलम्, महोदधिवत् शान्तम्, नराधिपं क्लिश्यसि। न त्वं पत्युः, दशरथस्य, तव स्वामिनः, उपकारिणः, अवमानं कुरु; स्त्रीणां पतिवाक्यम् शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि अधिकम्। यथा राज्ञः मृत्युः पश्चात् राज्यं आयुक्रमेण गच्छति, तथा त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुम् इच्छसि। भवतु, तव पुत्रः भरतः राजा भूत्वा पृथिवीं पालयतु; यत्र रामः गच्छति, तत्र वयं गच्छामः। त्वदीये राज्ये ब्राह्मणः न वसेत्; अद्य त्वं अत्यधर्मं कर्तुम् इच्छसि। निःस्नेहैः, ब्राह्मणैः, साधुभिः परित्यक्तः, यं पथं रामः गच्छति, तं वयं सर्वे अनुगच्छामः। किं त्वं, हे देवि, राज्यलाभे हर्षं प्राप्स्यसि, यदा त्वं लज्जास्पदं कर्म कर्तुम् उत्सुकासि? अद्भुतं पश्यामि, यत् भूमिः तव आचरणं दृष्ट्वा तत्क्षणं न भिद्यते। ब्रह्मर्षिणां भीषाणि, दीप्तानि, आश्चर्यजनकानि शप्तिदण्डानि अपि, ये रामं वनवासाय प्रेषयन्ति, तान् न बाधन्ति। आम्रवृक्षं कुल्हार्येन छित्वा, को निम्बवृक्षं पालयेत्? क्षीरस्य सिंचनं अपि, तस्य स्वादुता न भवति। तव वंशः अपि मातृवंशस्य तुल्यः; लोकवाक्यं अस्ति, निम्बवृक्षात् मधु न प्रवहति। तव मातुः दुष्टभावं पूर्वं श्रुत्वा ज्ञातम्; कश्चित् उपकारकः तव पितरं उत्तमं वरं दत्तवान्। तेन वरेण, तव पिता, भूमिपः, सर्वेषां जीवजन्तूनां भाषायाः बोधं प्राप्तवान्। जृम्भाशय्यायां शयानः, तव पिता, बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा पुनःपुनः हासितवान्। तत्र तव माता, क्रुद्धा, मृत्युपाशं इच्छन्ती, पितरं प्राह, ‘‘हासस्य कारणं वद; ज्ञातुम् इच्छामि।’’ राजा प्रत्युत्तरं ददौ, ‘‘देवि, यदि हासस्य कारणं वदामि, तत्क्षणं म्रियेयम्; नात्र संशयः।’’ पुनः तव माता, कैकेयीपत्नी, पितरं प्राह, ‘‘मृत्युः वा जीवितं वा, त्वं मां न मोहयितुम् अर्हसि; कारणं वद।’’ स्नेहात् एवम् उक्तः, केकयराजः सत्यं उक्तवान् तस्य वरे विषये। ततः वरदाता, अनुमोदनं कृत्वा, राजानं प्राह, ‘‘इदं न वक्तव्यं, हे भूमिपते, मृत्युः वा नाशः वा यः भवेत्।’’ तस्य वचनं श्रुत्वा, राजा, हृष्टचित्तः, तव मातरं त्यक्त्वा, कुबेरवत् सुखं उपभूतवान्। एवं त्वम् अपि, दुष्टमार्गे स्थित्वा, मोहात्, मिथ्या निश्चयं गृह्णासि, हे दुष्टदर्शिनि। अत्र अपि, लोकवाक्यं सत्यम् इव दृश्यते, ‘‘पिता पितृपथं अनुसरति, माता मातृपथं।’’ अतः एवं न कुरु; भूमिपतेर् उक्तं गृहाण। पत्युः इच्छां पूरय; जनस्य आश्रयं भव। पापजनैः प्रेरिता, पत्युः, इन्द्रसमानस्य, जगत्प्रतिपालकस्य, अधर्मं न कारय। तव पापरहितः पति, दशरथः, पद्मनयनः, मिथ्या प्रतिज्ञां न करिष्यति, हे राज्ञि। रामः, ज्येष्ठः, उदारः, सिद्धः, स्वधर्मरक्षकः, सर्वजीवरक्षकः, राजा भूत्वा अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं त्यक्त्वा, तव लज्जास्पदं लोकव्याप्तं भविष्यति, हे राज्ञि। राघवः राज्यं पालयतु; त्वं दुःखमुक्ता भव। अयोध्यायां राघवः एव योग्यः, अन्यः न। सुमन्त्रः, मधुरैः कठोरैः च वाक्यैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं सभायां उद्वेजितवान्। किन्तु राज्ञि न उद्विग्ना, न दुःखिता, न तस्य मुखवर्णे परिवर्तनं दृश्यते। एवं वाक्येषु, वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य षट्त्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते। तत्र इक्ष्वाकुवंशीयः दशरथः, प्रतिज्ञया संतप्तः, सुमन्त्रं पुनः अश्रुपूर्णेक्षणः, दीर्घनिःश्वासः कृत्वा, इदं प्राह— ‘‘हे सारथे, सेनां रत्नैः पूर्णां, चतुर्विधां, शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जय। याः स्त्रियः रूपेण जीवन्ति, वाक्पटवः, धनाढ्यः च व्यापारी, ताः राजकुमारस्य सुव्यवस्थितं सैन्यं अलङ्कुर्युः। ये तस्य आश्रयः, येन सह बलं रमते, तान् विविधैः दानैः सन्तुष्ट्य, अत्र नियुक्त्वा। प्रमुखास्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनकुशलाः चौराः, ककुत्स्थं अनुगच्छन्तु। मृगान् गजान् च हत्वा, मधु जङ्गलं पित्वा, विविधाः नद्यः दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति। यत् धान्यकोषः, यत् कोशः मम, तौ अपि रामं अनुगच्छेताम्, सः एकान्ते वने वसन्। पुण्यस्थलेषु यज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्वा, ऋषिभिः मिलित्वा, सः वने सुखेन वत्स्यति।