सुमन्त्रः तदा कैकेयीं प्रति वज्रसदृशैः, अतुल्यैः, कठोरैः च वाक्यैः, तस्याः सर्वाणि जीवनबिन्दूनिव वेदनां जनयन्, भाषितवान्। सः उवाच—"राजा दशरथः, यस्य त्वं पत्न्या रूपेण परित्यक्ता, स एव चराचरस्य जगतः स्वामी। हे महाराज्ञि, त्वया कृतात् कर्मणः दुःखतरं नास्ति; त्वां पतिघातिनीं, कुलनाशन्यां च मन्ये। त्वं स्वकृत्येन इन्द्रसमं, दुर्जयं, पर्वतसमं, स्थिरं, सागरसमं, शान्तं च जनं संतापयसि। न त्वं पतिं दशरथं, स्वामिनं, हितकरं च अवमन्तव्या; स्त्रीणां हि पतिसन्तोषः शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेष्ठः। यथा नृपतिः मृतः सन् राज्यं ज्येष्ठाय दत्ते, तथैव त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनं स्वधर्मात् वञ्चयितुमिच्छसि। त्वदीयः पुत्रः भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, पृथिवीं च पालयतु; वयं तु यत्र रामः गच्छति, तत्र गमिष्यामः। न ब्राह्मणः अपि तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्मविरुद्धं कर्म कर्तुमिच्छसि। नूनं वयं सर्वे येन मार्गेण रामः गच्छेत्, तेनैव मार्गेण गमिष्यामः—सर्वबान्धवैः, ब्राह्मणैः, साधुभिः च परित्यक्ताः। हे महाराज्ञि, त्वं राज्यलाभे किं सुखं प्राप्स्यसि, यत्र त्वं एवमधर्मयुक्तं कर्म कर्तुमिच्छसि? अद्भुतं मन्ये यत्, त्वद्विधायाः आचरणयुक्तायाः भूमिः साक्षात् न विदीर्यते। महर्षीणां भीषणानि, दीप्तानि, अद्भुतानि शापदण्डानि अपि, या रामस्य वनगमनं स्थापयति, तां न बाधन्ते। कः खलु आम्रतरुं छित्वा, निम्बतरुं पालयेत्? सः अपि दुग्धेन सिञ्चन्, न माधुर्यं लभेत। त्वदीयं कुलं मातुः सदृशं मन्ये; लोके हि प्रसिद्धं—निम्बात् मधु न प्रवर्तते। वयं पूर्वं श्रुतवन्तः स्म, तव मातुः दुष्टभावमपि; कश्चन उपकारी तव पित्रे उत्तमं वरं दत्तवान्। तस्मात् वरात् तव पिता, पृथिव्याः स्वामी, सर्वप्राणीणां भाषाभिज्ञत्वं लब्धवान्। ततः सः जृम्भाशय्यायां शयानः, तव पिता, अनेकानां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, क्रुद्धा, मृत्युपाशकामिनी, तव पितरं उवाच—'कस्मात् त्वं हास्यसि, कारणं वद।' राजा ताम् उवाच—'यदि अहं हास्यकारणं वदामि, तर्हि मम मृत्युर्निश्चितः।' तव माता पुनः उवाच—'मम न मिथ्या वक्तव्यम्, जीवसि वा म्रियसे वा, कारणं वद।' एवं स्नेहिता वदन्त्या, केकयराजः तस्यै सत्यं वचनं दत्तवान्। तदा वरदाता तं राजानं अनुमन्य, 'एतत् न वक्तव्यं, न मृत्यवे, न विनाशाय,' इति उक्तवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा, राजा हृष्टचित्तः तव मातरं त्यक्त्वा, कुबेरवत् रमणीयं जीवनं उपभुक्तवान्। एवं त्वमपि, दुष्टमार्गानुसरणेन, मोहात्, मिथ्यां निश्चयं गृह्णासि, हे पापकर्मणि। अत्रापि लोके प्रसिद्धं वाक्यं सत्यं इव दृश्यते—'पुत्राः पितॄन् अनुवर्तन्ते, स्त्रियः मातॄन्।' अतः एवं मा कुरु; राज्ञः उक्तं स्वीकुरु; पतिसन्तोषं कुरु, जनानां च आश्रयं भव। पापकर्मभिः प्रेरिता, न त्वं पतिं, देवराजोपमं, लोकधारकं च, अधर्मे प्रवर्तय। अकलुषस्य तव पतिः, महात्मा दशरथः, पद्मलोचनः, मिथ्यावचनं न करिष्यति। ज्येष्ठः, दानशीलः, सिद्धः, स्वधर्मपालकः, सर्वभूतहितः च रामः एव अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं त्यक्त्वा, तदा लोके तव महती निन्दा प्रसृत्येत। राघवः राज्यं पालयतु, त्वं च दुःखरहिता भव; अस्मिन् नगरे राघवात् अन्यः कश्चन न योग्यः। एवं सुमन्त्रः, सौम्यैः च कठोरैः च वाक्यैः, कृताञ्जलिः, पुनः राजसभायां कैकेयीं संतापयामास। किन्तु सा महाराज्ञि न संतप्ता, न च व्यथिता, नापि तदा तस्याः मुखवर्णे काचित् विकृतिर्दृश्यते स्म। एतस्मिन्नन्तरे, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्ग आरभ्यते। ततः प्रतिज्ञाबद्धः इक्ष्वाकुवंश्यः, अश्रुपूर्णलोचनः, दीर्घनिःश्वासयुक्तः, सुमन्त्रं पुनरुवाच—"सारथे! सेना रत्नसमृद्धा, चतुरङ्गिणी, शीघ्रं राघवस्य अनुगमनाय सज्जीक्रियेत। ये स्त्रियः रूपेण जीविका यापयन्ति, वाक्पटुयः, धनाढ्यवणिजः च, ताः राजपुत्रस्य सुविन्यस्तां सेनां भूषयन्तु। ये तु तस्य परिश्रयः, येन सह सः बलं प्रीणाति, तान् विविधैः दानैः सन्तुष्ट्य, अत्रैव स्थापय। प्रमुखास्त्राणि, नगरवासिनः, रथाः, वनव्याघ्रशिकारिणः च काकुत्स्थस्य अनुगमनं कुर्वन्तु। मृगगजान् हत्वा, मधु पीत्वा, विविधान् नद्यः दृष्ट्वा, सः राज्यं न स्मरिष्यति।