सर्वासु राज्ञीषु सभा-संस्थितासु, अश्रूणि स्रवमाणासु, केवलं कैकेयी राजा-पत्नी न अश्रूणि स्रावयति; सुमन्त्रः अपि, विलपन्, मूर्च्छितः पतितः। सर्वत्र विलापन-निनादः उदपद्यत। ततः शिरः आकम्पयन्, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्, हस्तं हस्ते निष्पीड्य, दन्तैः दन्तान् ददर्श। तस्य नेत्रे कोपात् रक्त-वर्णे जाते, सामान्यं वर्णं न प्राप्नुतः; क्रोधेन अभिभूतः, घोरं दुःखम् उपगृह्यत। राज्ञः चित्तं विवेक्ष्य, सारथिः तीक्ष्ण-वचनैः कैकेयी-हृदयम् कम्पयति इव। वज्र-सदृशैः अप्रतिमैः कठोरैः वाक्यैः सुमन्त्रः कैकेयीं सर्व-प्राण-स्थानि विदारयन् इव अभाषत। "यस्य कृते, राजन्, त्वं स्वां भार्यां परित्यजसि — स जगतां स्थावर-जङ्गमानां स्वामी। न किञ्चिद् अत्र, हे राज्ञि, तव कर्म दुःखतरम्; त्वां पतिनाशिनीं, अन्ते कुलनाशिनीं मन्ये। त्वया कर्मणा, इन्द्र-सदृशं, अजितम्, पर्वत-सदृशं, अचलम्, समुद्र-सदृशं, शान्तम्, तं क्लिश्यसि। न अवमन्तव्यः राजा दशरथः, पतिः, हितकर्ता च; पतिवाक्यं स्त्रीणां पुत्र-कोटि-कोटिभ्यः अपि श्रेष्ठम्। यथा राज्ञः मृत्यौ राज्यं वयसः अनुक्रमे याति, तथा त्वं इक्ष्वाकु-वंश-नृपं तस्य भागात् वञ्चयितुम इच्छसि। भवतु तव पुत्रः भरतः राजा, पृथिवीं पालयतु; यत्र रामः गच्छति, तत्र वयम् गच्छामः। न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्म-विरुद्धं कर्म कर्तुम इच्छसि। नूनं सर्वे वयं रामस्य पथं अनुगच्छामः, बन्धु-परित्यक्ताः, ब्राह्मणैः, साधुभिः च। किं तव, हे राज्ञि, राज्य-प्राप्तौ सुखम्, यदा त्वं लज्जा-कर्मणि प्रवृत्ता। आश्चर्यं पश्यामि — भूमिः तवाचरणं दृष्ट्वा, तु क्षिप्रम् न विदार्यते। महर्षीणां क्रोध-निमित्तानि, भीषणानि, दीप्तानि, दण्डानि अपि, राम-वन-प्रेषण-निश्चये स्थितायाः न हन्ति। कः आम्रं कर्तित्वा, निम्बं पालयेयात्? क्षीर-सीकता अपि, निम्बः न मधुरः भवति। तव वंशः तव मातुः सदृशः इति मन्ये; लोक-प्रवादः — निम्बात् मधु न प्रवहति। पूर्वं श्रुतं तव मातुः दुष्ट-स्वभावम्; कश्चित् हितकर्ता तव पितरं श्रेष्ठं वरं अदात्। तस्मात् तव पिता सर्व-प्राणिनां भाषां बुबुधे। जृम्भ-शय्यायां तव पिता बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः हासम् अकुरुत। तत्र तव माता, क्रुद्धा, मृत्युम् इच्छन्ती, तव पितरं अब्रवीत् — 'वद, हासस्य कारणम् ज्ञातुम इच्छामि।' राजा अब्रवीत् — 'यदि तव हासस्य कारणम् वदामि, तत्क्षणात् म्रियेय — नात्र संशयः।' तव माता पुनः अब्रवीत् — 'वद, जीवसि वा म्रियसे वा, न माम् मिथ्या वञ्चयितुम अर्हसि।' स्नेहिता-प्रयुक्तः, केकय-राजा, सत्यं उक्तवान्। वरदाता, तुष्टः, अब्रवीत् — 'न वाच्यम्, हे भूमिपते, मृत्यु-नाशे वा।' तव पिता, प्रसन्नचित्तः, तव मातरम् त्यक्त्वा, कुबेर-सदृशः सुखम् अन्वभवत्। एवम् त्वम् अपि, पापानुगता, मोहात्, मिथ्या-निश्चयम् गृह्णासि, हे दुरदर्शिनी। इदं लोक-वचनं सत्यम् इव — 'पिता-पुत्राः पितरं अनुगच्छन्ति, मातृ-पुत्र्यः मातरं।' न एवं कुर्याः; भूमिपतेर् वचनम् अंगीकुरु; पतेः इच्छां पालय, जनस्य शरणं भव। पापजनैः प्रेरिता, पतीं, इन्द्र-सदृशं, लोकधारम्, अधर्मे प्रवर्तयितुम मा कुरु। तव पापरहितः पति, दशरथः, पद्माक्षः, मिथ्या-प्रतिज्ञां न अनुतिष्ठेत्, हे राज्ञि। रामः ज्येष्ठः, उदारः, सम्पन्नः, धर्मरक्षकः, सर्वभूतानां रक्षकः, राजा अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनम् गच्छति, पितरम् परित्यजति, तव महद् अपवादः लोके प्रसारितः। राघवः राज्यं पालयतु, त्वं दुःखात् विमुक्ता भव; अयोध्यायां राघवः एव योग्यः। एवं सुमन्त्रः, मृदु-तीक्ष्ण-वाचैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं राजसभा-मध्ये कम्पयामास। किन्तु राज्ञि न कम्पिता, न दुःखिता, न वदन-वर्णे परिवर्तनम् अपि दृश्यते स्म। ततः इक्ष्वाकुः, प्रतिज्ञया क्लान्तः, पुनः सुमन्त्रं, अश्रूभिः दीर्घ-निश्वासैः, इदं वचनम् अब्रवीत्।