रामः तदा, निष्पापः, राज्ञः समीपं गतः, स्नेहपूर्वकं भाषमाणः, इदं अवदत्—“अद्य अहम् अनश्वरं राज्यं न इच्छामि, न भूमिं सर्वैः भोगैः सह, न अपि मैथिलीं। मृषावाक्येन त्वां बद्ध्वा किञ्चित् न वरेयं; सत्यम् एव तव व्रतम् अस्तु।” सः पुनः उवाच—“वनवासे वसन्, फलमूलानि उपभुञ्जन्, पर्वतान्, नदीः, सरांसि च पश्यन्, अद्भुतवृक्षैः युक्तं वनं प्रविश्य, अहम् सुखम् अनुभविष्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि।” एवं उक्त्वा, राजा दशरथः, महतीनां विपत्तीनां दुःखेन आक्रान्तः, पुत्रं आलिङ्ग्य, चेतनां नष्ट्वा, भूमौ पतितः, किंचित् न चलन् स्थितः। तत्र सर्वाः राज्ञ्यः, कैकेयीं विहाय, विलपन्त्यः अश्रूणि मुमुचुः; सुमन्त्रः अपि, रुदन्, मूर्छितः, भूमौ पतितः। सर्वत्र आर्तस्वरः उत्पन्नः। एतस्मिन्नेव काले, सर्गस्य पञ्चत्रिंशतम् आरभ्य शृणु। ततः दशरथः, शिरः आकम्पयन्, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्, हस्तं हस्ते निक्षिप्य, दन्तैः दन्तान् कुपितः अपि, पीडयन् स्थितः। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्तवर्णे अभवताम्; सः क्रोधवशात् महतीं पीडां प्राप्य, दुःखेन आक्रान्तः। राज्ञः भावं निरीक्ष्य, सारथिः सुमन्त्रः, तीक्ष्णैः वाक्यैः कैकेयीं हृदयम् कम्पयन् इव अभाषत्। सुमन्त्रः, वज्रसदृशैः, असमानैः, कठोरैः वाक्यैः, कैकेयीं सर्वसंधिषु वेधयन् इव उवाच— “या त्वम्, राजन् दशरथेन, स्वां पत्नीं त्यक्त्वा, सर्वस्य लोकस्य, चराचरस्य, नाथं उपेक्ष्य, एतद् कर्म अकरोत्। न हि, राज्ञि, त्वया किञ्चित् दुःखतरं कृतम्; त्वां पतिसंहारिणीं, वंशनाशिनीं च मन्ये। त्वया, इन्द्रसदृशम्, अजितम्, पर्वतसदृशम्, अचलम्, समुद्रसदृशम्, अविचलम्, तं कष्टम् उपनयसी। मा, राज्ञि, पतिं, हितकरम्, अवमन्; स्त्रियाः पतिवाक्यं शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि अधिकम्। यथा, राज्ञः निधनात्, राज्यम् आयुव्यवस्थया गच्छति, तथा त्वम् इक्ष्वाकुवंशस्य नाथं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुम् इच्छसि। त्वदीयः पुत्रः भरतः राज्यं प्राप्य, भूमिं पालयतु; वयं रामस्य पथं गमिष्यामः। न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेद्; अद्य त्वम् अधर्मं कर्तुं प्रवृत्ता। नूनं वयं सर्वे रामस्य पथं अनुसरिष्यामः, बन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिः च परित्यक्तः। किं त्वम्, राज्ञि, राज्यलाभे सुखम् अनुभविष्यसि, यदा त्वम् लज्जास्पदं कर्म कर्तुं इच्छसि? आश्चर्यं मे, भूमिः त्वदीयं आचरितम् दृष्ट्वा त्वरितम् न विदीर्यते। महर्षिणां क्रोधजनितानि दण्डानि, ज्वलन्ति, भयङ्कराणि, तव रामवनगमननिश्चये स्थिरस्य, न हानि करोति। कः, आम्रवृक्षं काष्ठेन छित्वा, निम्बवृक्षं पालयेत्? क्षीरसेनापि सीच्यमानः, न मधुरः भवति। मम मतम्, तव वंशः तव मातुः सदृशः; लोके हि कथ्यते, निम्बवृक्षात् मधु न प्रवहति। पूर्वं श्रुतम्, तव मातुः दुष्टभावः; कश्चित् हितकारी तव पितरं उत्तमं वरम् ददौ। तस्मात् वरात् तव पिता, भूमिपतिः, सर्वेषां प्राणिनां भाषायाः ज्ञानम् प्राप्तवान्। ततः, जृम्भाशय्यायाम् शयाने, तव पिता, बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः हास्यं अकरोत्। तत्र, तव माता, क्रुद्धा, मृत्युपाशम् इच्छन्ती, तव पितरं उवाच—‘वद, हास्यस्य कारणम् ज्ञातुम् इच्छामि।’ राजा उवाच—‘यदि हास्यस्य कारणम् वदामि, तदा अहम् त्वरितं म्रियेय—नात्र संशयः।’ पुनः तव माता, केकयीनि, पितरं उवाच—‘वद, जीवसि वा म्रियसे वा, मा मां मोहय।’ एवं प्रियया उक्तः, केकयः राजा, सत्यम् उक्तवान्, तस्य वरस्य विषये। ततः वरदाता, अनुमोद्य, राजानम् उवाच—‘एतत् न किञ्चित् वक्तव्यम्, न मृत्युं न विनाशं करोतु।’ एवं श्रुत्वा, राजा, हृष्टः, तव मातरम् त्यक्त्वा, कुबेरवत् सुखम् अकरोत्। एवमेव त्वम् अपि, दुष्टमार्गे प्रवृत्ता, मोहात्, असत्यनिश्चयं गृह्णासि, पापकर्मणि प्रवृत्ता। एषा लोके प्रसिद्धा वाणी मे सत्यताम् उपगच्छति—‘पिता पितरम् अनुसरति, माता मातरम्।’ मा एवं कुरु; भूमिपतेः उक्तम् स्वीकारय; पतिवाक्यं स्वीकृत्य, जनानां शरणं भव। मा, पापकर्मणा प्रेरिता, स्वं पतिं, देवराजसदृशम्, लोकपालम्, अधर्मे प्रवर्तय। तव निष्पापः पति, पद्माक्षः, दशरथः, मिथ्या प्रतिज्ञां न करिष्यति, राज्ञि। रामः, ज्येष्ठः, दानशीलः, सिद्धः, स्वधर्मरक्षकः, सर्वभूतहितः, अभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं परित्यज्य, तदा लोके तव महान् कलङ्कः प्रसृतः भविष्यति। राघवः राज्यं पालयतु; त्वं दुःखात् विमुक्ता भव। अस्य नगरे राघवात् अन्यः कोऽपि न वसति योग्यः। एवं, सुमन्त्रः, सौम्यैः च कठोरैः च वाक्यैः, अञ्जलिं कृत्वा, पुनः कैकेयीं राजसभायाम् उद्वेजयत्। इति कथा।