रामः पितरमभिवाद्य विनयपूर्वकं शिरसा प्रणम्य यथोक्तं वचः प्रोवाच—“एषा मया त्यक्ता भूमिः पर्वतवननगरीयुता, पुण्यसीमा, तस्यां भरतः शासनं कुर्वीत। यथाऽस्माभिः श्रुतं राजन्, तथा भवतु। न महान्ति सुखानि, न स्वस्य प्रियतमा वस्तु मनसि मे प्रवर्तन्ते, यथा भवतः शासनस्य पालनं, यन्महात्मभिः पूज्यते। मम निमित्तं दुःखं ते व्यपयातु, भगवन्। अतः अद्य न चिरस्थायी राज्यं न भूमेः सम्पदः नापि मैथिली मम स्पृह्यन्ते। त्वां मिथ्याव्रतेन बन्धयित्वा किमपि न वरेय, सत्यमेव व्रतमस्तु। वनवासे स्थित्वा फलमूलभक्षणेन पर्वतसरित्सरोवरदर्शनं कृत्वा, विचित्रवृक्षवनं प्रविश्य, सुखेन वत्स्यामि; त्वं च शान्तिमवाप्नुहि।” एवमुक्त्वा रामेण, स राजा दुःखशोकाभिभूतः पुत्रमालिङ्ग्य मूर्छितः भूमौ पतितः किंचिदपि न चचाल। सर्वाः संनिविष्टाः महिष्यः रुदन्त्यः दृष्टाः, केवलं कैकेयी विहिता; सुमन्त्रश्चापि रुदन् मूर्छितः, सर्वत्र विलापध्वनिः प्रववृते। एवं कथायामुदितायां, शृणु पञ्चत्रिंशस्सर्गस्य प्रवृत्तिं। ततः सहसा शिरः कम्पयन्, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासान् कुर्वन्, हस्ते हस्तं पेषयन् दन्तैश्च दन्तान् घर्षयन् बभूव। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ते, स्वाभाविकवर्णं जहातुश्च; स कोपवशेन महतीं पीडां जग्राह। राज्ञः चिन्तां विज्ञाय, सारथिः सुमन्त्रः तीक्ष्णैः शरसमैः वाक्यैः कैकेयीं हृदि कम्पयन्निव व्याहरत्। वज्रसमानैः कठोरैः वचोभिः सर्वाणि प्राणस्थानि विदारयन्निव सुमन्त्रः अपूर्वं भाषितवान्। “यस्याः कृते त्वया, राजन्, स्वधर्मपत्नी परित्यक्ता, स त्वं सर्वस्य जगतः पतिः। न किञ्चिदिह त्वया, राज्ञि, घोरतरं कृतं; त्वां पतिघ्नीं कुलनाशिनीं च मन्ये। स्वकर्मणा त्वं देवोपमं, अजय्यं, पर्वतसमानं, सागरवत् स्थिरमपि पतीं पीडयसि। न त्वं स्वामीश्वरं पतिं तिरस्कुर्याः; स्त्रीणां पतिवाक्यं शतकोटिपुत्रेभ्योऽपि गुरुतरं भवति। यथा नृपस्य निधनानन्तरं राज्यं ज्येष्ठाय वर्तते, तथैव त्वं इक्ष्वाकुवंशपतिं राज्यात् व्यपकर्षसि। भवतु भरतः राजा, पृथिवीं शासनं करोतु; वयं तु यत्र रामः, तत्र गमिष्यामः। न कश्चन ब्राह्मणः तव राज्ये वसेदिति; अद्य त्वया घोरमधर्मकृत्यमारभ्यते। नूनं वयं सर्वे रामस्य पन्थानं व्रजिष्यामः, सर्वैः बन्धुभिः ब्राह्मणैः साधुभिश्च परित्यक्ताः। किं त्वं, राज्ञि, राज्यलाभेन प्रीयसे, यदा त्वं निन्द्यं कर्म कर्तुमिच्छसि? आश्चर्यं खलु, यदिह त्वद्विधायाः भूमिरद्य न विदार्यते। नापि ब्रह्मर्षीणां क्रुद्धानां भीषणदण्डाः त्वद्विधायाः रामस्य वनगमननिश्चये क्षतिं कुर्वन्ति। कः खलु, आम्रतरुं छित्त्वा, निम्बवृक्षं पालयेत्? स च यदि दुग्धेनापि सिंच्यते, न मधुरः भवति। तव कुलं त्वदीयं मातुरिव मन्ये; लोके हि प्रसिद्धं—निम्बवृक्षात् न मधु प्रवर्तते। श्रुतपूर्वं हि वयं तव मातुः पापप्रवृत्तिं; कश्चित् हितकारी तव पितरं श्रेष्ठेन वरदानेन समनुगृह्णात्। तेन वरेण तव पिता सर्वेषां प्राणिनां भाषणं बोधुं शक्तिमलब्धवान्। स च, जृम्भाशय्यायां शयानः, बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा, पुनः पुनः प्रहस्य। तत्र तव माता क्रुद्धा, मृत्युपाशमिच्छन्ती, पितरं प्राह—‘कस्मात् त्वं हससि, कारणं वक्तुमिच्छामि।’ तदा राजा प्राह—‘यदि तुभ्यं कारणं वदामि, तत्क्षणादेव मृत्युमवाप्स्यामि, न संशयः।’ पुनस्तव माता प्राह—‘जीवसि वा म्रियसे वा, माम् न मोषय; कारणं कथय।’ तया प्रियतमेति संबोधितः केकयराजः सत्यं वचनं तस्मै वरे दत्ते प्राह। तदा स वरदाता राजा प्रहृष्टचित्तः—‘न कदापि एतद्वचनं भाषणीयं, मृत्यवे नाशाय वा।’ इति उक्त्वा, तव पितुः मनः प्रहृष्टं, स तव मातरं त्यक्त्वा कुबेरवत् रममाणो बभूव। एवं त्वमपि, पापकृतां मार्गमाश्रित्य, मोहात् अनृतनिश्चयं गृह्णासि, पापकर्मणि प्रवृत्ता। लोके प्रसिद्धं—‘पुत्राः पितॄन्, कन्याः मातरं अनुचरन्ति’—इत्येतदिह सत्यमिव दृश्यते। अतः एवं मा कुर्याः; यदुक्तं पृथिवीपतिना, तदङ्गीकुरु। पतिवाक्यं शृणु, एतेषां जनानां शरणं भव। पापकृत्प्रेरितया त्वया, स्वर्गपतिसमः, लोकपालकः पतिः, धर्मात् मा विचलितः। तव निष्पापः पतिः, श्रीमान्, कमललोचनः दशरथः, मिथ्याप्रतिज्ञां न करिष्यति, राज्ञि। ज्येष्ठः, दानशीलः, कृतात्मा, स्वधर्मपालकः, सर्वभूतहितः रामः एव राजाभिषिक्तः भवतु। यदि रामः वनं गच्छति, पितरं च राज्यात् परित्यजति, तदा तव महान् कलङ्कः लोके व्याप्तो भविष्यति।