रामः पितरं सान्त्वयन् इदं मधुरं वचनम् उवाच—“मा विषादं कुरु, भगवन्! शान्ते मृगसमाकीर्णे बहुविहगनिनादिते च वन्ये वयं सुखेन वत्स्यामः। मम पितरः स्वर्गद्वारेष्वपि देवतुल्यः पूज्यते, तस्मात् देवाज्ञामिव तस्य वचनं पालिष्ये। चतुर्दशवर्षे समतीते त्वां पुनरपि द्रक्ष्यामि, राजेन्द्र! अतः शोकं त्यज। नरव्याघ्र! स्वयमेव यः सर्वेषां अश्रूणां निग्राहिता, कथं त्वं दुःखेन पराभूतः? नगरं राज्यं भूमिं च त्यक्त्वा भरताय दत्तव्यम्; अहं तव आज्ञां पालयन् दीर्घकालं वने वत्स्यामि। गिरिनगरवनोपेतां पुण्यसीमामिमां भूमिं भरतः पालयतु; यथावद् शासनं कुर्वीत। यद् यद् राजन् त्वया उक्तं, तत् तथा भवतु। मम मनः न महतीषु सुखेषु, न आत्मनः प्रियेषु, यथा तव आज्ञापालनं महात्मभिः पूजितं तत्र एव प्रवर्तते। मम हेतोः शोकस्ते नश्यतु, निष्पाप! तस्मात् अद्य न चिरस्थायि राज्यं, न सकलभोग्यं पृथिवीं, न मैथिलीं कामये; त्वां मिथ्याव्रतेन निबध्य किञ्चिदपि न वरेय; सत्यमेव तव व्रतम् अस्तु। फलं मूलं च भक्षयन्, गिरिनदीनदीषु रममाणः, अद्भुतवृक्षसमाकीर्णं वनं प्रविश्य सुखं वत्स्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि।” एवं राजा विपत्तिम् आर्तिम् चाभिभूतः पुत्रम् आलिङ्ग्य मूर्च्छितः भूमौ पतितः स्थाणुवद् अचेष्टत। सर्वा राजपत्नीः समागताः रोदितुम् आरब्धाः, कैकेयीं विहाय; सुमन्त्रः अपि रोदन् मूर्च्छितः पपात; सर्वत्र विलापः समुत्पन्नः। एवं पञ्चत्रिंशत्तमे सर्गे श्रूयते— ततः सहसा शिरः कम्पयन्, पुनः पुनः निश्श्वसन्, हस्तेन हस्तं पेषयन्, दन्तैः दन्तं घर्षयन्, राजा दुःखेन पीडितः, क्रोधेन च रक्तलोचनः, स्वभाविकं वर्णं जहाति स्म। तस्य मनोऽनुवेक्ष्य सारथिः तीक्ष्णैः वाक्यैः कैकेय्याः हृदयं कम्पयन् इव अभाषत। सुमन्त्रः वज्रसन्निभैः कठोरैः अपूर्वैः वाक्यैः कैकेयीं सर्वसंधिषु वेदनां जनयन् इव उवाच— “यस्यार्थे त्वं राजन् दशरथः स्वपत्नीं परित्यज्य स्थितः, स सर्वस्य जगतः स्वामी, चराचरस्य। हे राज्ञि! त्वया कृतात् दुःखतरं कर्म नास्ति; त्वां पतिघ्नीं वंशनाशिनीं मन्ये। त्वं शक्रसमानं जितारं, अचलमिव पर्वतम्, शान्तमिव सागरं, तं दुःखयसि। न त्वं पत्युः अवमानं कुरु; स्त्रीणां पतिवाक्यं शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेष्ठम्। यथा राज्ञः मृत्यौ राज्यं ज्येष्ठाय गच्छति, तथा त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुम् इच्छसि। भरतः तव पुत्रः राज्यम् अधिपत्यं कुर्वीत; वयं सर्वे यत्र रामः गच्छति तत्र गमिष्यामः। तव राज्ये न ब्राह्मणः वसेत्; अद्य त्वं धर्मविरुद्धं कर्म कर्तुम् इच्छसि। नूनं वयं सर्वे रामस्य मार्गं अनुसरिष्यामः, स्नेहबन्धुभ्रातृब्राह्मणैः परित्यक्ताः। त्वं राज्ञि! हे पापकर्मणि! राज्यलाभे का तव प्रीति: यदा त्वं निन्दितं कर्म कर्तुम् इच्छसि? आश्चर्यम् एतत्, यद् भूमिः तव कृते अद्यैव न विदार्यते। ब्रह्मर्षिणां भीषणानि दण्डानि अपि, यानि शप्त्यर्थं निर्मितानि, रामं निर्वासयितुं स्थितस्य न हन्ति। कः कदाचित् आम्रतरुं छित्वा निम्बं पालयेत्? सः अपि दुग्धेन सिञ्चन् न मधुरः भवति। तव कुलं मातुरिव एव; लोके प्रसिद्धं—निम्बात् मधु न प्रवर्तते। पूर्वं तव मातुः पापभावः श्रुतः; कश्चित् हितैषी तव पित्रे उत्तमं वरं अददात्। तस्मात् तव पिता सर्वेषां भाषां पश्वादीनां च बोधः प्राप्तवान्। सः जृम्भाशय्यायाम् शयानः बहूनां प्राणिनां शब्दान् श्रुत्वा पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता कोपवशात् मृत्युपाशम् इच्छन्ती पित्रे उवाच—‘किं हेतोः त्वं हससि, वद।’ राजा अवदत्—‘यदि वदामि, तर्हि म्रियेत; नात्र संशयः।’ पुनः तव माता उवाच—‘जीवन् वा मृतो वा, त्वं मां न मोहय; कारणं वद।’ सः तया एवमुक्तः सत्यं तस्यै वरदं कथयामास। तदा वरदाता राजा तस्मै प्रीत्या उवाच—‘एतत् न वक्तव्यं, मृत्युनाशे अपि।’ तद् वाक्यं श्रुत्वा राजा हृष्टः मातरं त्यक्त्वा कुबेरवत् रमते स्म। एवं त्वमपि, पापकृतां मार्गे, मोहात् अनृतनिश्चयं गृह्णासि, हे पापकर्मणि! लोके प्रसिद्धं—पितरं पुरुषाः, मातरं स्त्रियः अनुयान्ति—इति वचनं मम सत्यं प्रतीति।