रामः तु तदा धर्मिष्ठतमं पुरुषं पितरं समुपसृत्य सस्नेहमुवाच—“सत्येनैव त्वां प्रार्थये, न तु मिथ्या; सत्यधर्माभ्यां शप्से, त्वामग्रतः, न ह्यन्यथा। न च मे, पितः, क्षणमपि स्थातुं शक्यं; त्वं दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। कैकेय्या वनगमनं मया प्रार्थितः, तस्मै प्रत्युक्तं मया—‘गमिष्यामि’ इति; तदेतद् सत्यं पालयामि। न त्वं चिन्तां कुरु, प्रभो; वने मृदुगजमृगशोभिते, बहुविहगनिनादिते, सुखेन वयम् वत्स्यामः। पितरं हि देवतुल्यं देवानामपि मन्ये; तस्मात् तद्वचनं देवाज्ञेव मे पालनीया। चतुर्दश वर्षाणि यदा व्यतीतानि, तदा मां पुनः द्रक्ष्यसि, राजन्; अतः शोकं विसृज। पुरुषर्षभ, यः सर्वेषां अश्रूणि निग्रहितुं अर्हसि, स त्वं कथं स्वयमेव शोकवशं गतः?” “पुरं, राज्यं, भूमिं च सर्वं परित्यज्य, भरताय दत्तव्यं; अहं तव आज्ञां पालयन् दीर्घकालं वने वत्स्ये। गिरिपुरवनशोभितां इमां भूमिं भरतः भुङ्क्तां, शुभसीम्नि सुसम्पाद्य राज्यं कुर्यात्; यथोक्तं भवता, राजन्, तथा भवतु। मम मनः न महति सुखे, नात्मनः प्रियेषु, यथा तव आज्ञापालनं, महात्मभिः समर्चितं। मम हेतोः दुःखं त्वया त्यज्यताम्, निर्मल। अतः, अद्य नापि अक्षय्यं राज्यं, न भूमिं सर्वभोगसम्पन्नां, न मैथिलीं इच्छामि; तव मिथ्याबन्धनं न कदापि वरेयम्; सत्यव्रतो भव। फलं मूलं चाश्नन्, गिरिनदीसरोवरदर्शनं कृत्वा, विचित्रद्रुमवनं प्रविश्य, सुखं वत्स्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि।” एवं राज्ञा महता व्यसनवेगेन पीडितेन पुत्रः आलिङ्गितः, मूर्छितः, भूमौ पतितः, न च किञ्चित् चेष्टितवान्। तत्र राज्ञः पत्न्यः सर्वाः अश्रूणि मुमुचुः, कैकेयीं विहाय; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्छितः, सर्वत्र च विलापध्वनिः उत्पपात। एतेन पञ्चत्रिंशत्तमे सर्गे प्रवेशः क्रियते। ततः सहसा शिरः कम्पयन्, पुनः पुनः दीर्घं श्वसन्, हस्तेन हस्तं पेषयन्, दन्तान् घर्षयन्, राजा दाशरथिः स्थितवान्। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्तपक्ष्मणी जाते, स्वाभाविकवर्णं त्यक्त्वा, स कोपसंरम्भवशात् महतीं पीडां जग्राह। तस्य मनोवृत्तिं विज्ञाय, सारथिः सुमन्त्रः तीक्ष्णैः वचोभिः, शरसमैः, कैकेय्याः हृदयं कम्पयन् इव, व्याहरत्। वज्रसमानैः, अप्रतिमैः, कठोरैः वाक्यैः, सुमन्त्रः कैकेयीं सर्वगात्रेषु विदारयन् इव, उवाच—“यस्मै त्वं, राजन् दशरथ, स्वपत्नीं परित्यजसि, स सर्वस्य जगतः स्वामी, चराचरस्य। न हि, राज्ञि, त्वया कृतात् पातकतरं किमपि अस्ति; त्वां पतिघ्नीं, कुलनाशिनीं च मन्ये। त्वया, इन्द्रकल्पं, अजितं, अचलमिव पर्वतम्, शान्तमिव समुद्रम्, पीड्यसे। न त्वं, कैकेयी, पतिं हितैषिणं, अवमन्तव्या; पतिवाक्यं स्त्रीणां पुत्रकोटिभ्यः अपि श्रेयः। यथा नृपतौ मृते राज्यं ज्येष्ठाय गच्छति, तथा त्वं इक्ष्वाकुकुलाधिपं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुमिच्छसि। भरतः तव पुत्रः राज्यं प्राप्नुयात्, पृथिवीं पालयतु; वयं तु यत्र रामः, तत्र गमिष्यामः। न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं घोरं पापं कर्तुमिच्छसि। नूनं वयं सर्वे रामस्य पन्थानं अनुगमिष्यामः, बन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिश्च परित्यक्ताः। किं त्वं राज्यलाभेन प्रीतिं प्राप्स्यसि, हे राज्ञि, यदा त्वं निन्दितं कर्म कर्तुमिच्छसि? अधुना अपि, भूमिः त्वदीयं कर्म दृष्ट्वा न विदीर्यते, इति मे विस्मयः। ब्रह्मर्षिभिः क्रोधसम्भूताः, भीषणाः, दीप्ताः दण्डाः अपि, रामस्य वनवासे स्थितस्य, न हिंसन्ति। कः कदाचित् आम्रवृक्षं छित्वा, निम्बवृक्षं सींचेत्? सः क्षीरैः अपि सिंचितः, मधुरः न भवति। तव कुलं अपि तव मातृकुलवत् एव; जगति हि प्रसिद्धं—निम्बात् मधु न प्रवर्तते। श्रुतपूर्वं हि तव मातुः पापं स्वभावम्; कश्चन दाता तव पित्रे उत्तमं वरं दत्तवान्। तस्मात् वरात् तव पिता सर्वभूतभाषितज्ञानसमर्थः अभवत्। सः जृम्भाशय्यायां शयाने, तव पितरि, अनेकानां प्राणिनां वचनानि शृण्वन्, पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, क्रुद्धा, मृत्युपाशमिच्छन्ती, पितरं प्रत्युवाच—‘कस्माद् त्वं हससि, कारणं वद।’ राजा तां प्रत्युवाच—‘यदि ते कारणं वदामि, तत्क्षणं म्रियाम्येव—नात्र संशयः।’ पुनः तव माता, केकयराजपत्नी, उवाच—‘जीवसि वा म्रियसे वा, मा माम् मिथ्यावादीः।’ एवं प्रियया उक्तः, केकयराजः, तस्मै सत्यं निवेदितवान्। ततो वरदाता, तुष्टः, राजानं प्रत्युवाच—‘एतद् न वक्तव्यं, नृपते, मृत्युविनाशयोः अपि।’” एवं सुमन्त्रेण, कैकेय्या अपि, तस्याः कुलस्य च, पापं स्वभावं, तस्याः कर्म च, सर्वं सम्यक् निवेदितम्।