रामः तदा अत्यन्तं धैर्ययुक्तः पितरं दशरथं समीपं उपगम्य अत्यन्तं विनयेन एवं उवाच। “न राज्यं न सुखं न भूमिं न स्वर्गं न जीवनं अपि अहं इच्छामि। त्वमेव मम सत्येन काम्यः, पुरुषश्रेष्ठ, मिथ्या न; तव सत्येन धर्मेण अहं प्रतिज्ञां ददामि। पितः, अहं क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि; दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। राघव, कैकेय्या वनगमनाय याचितः अस्मि, तस्य उत्तरं ‘गमिष्यामि’ इति दत्तवान्; तं सत्यम् अधारयामि। न चिन्तां कुरु, प्रभो; वने मृगैः शान्तैः, बहुशब्दैः पक्षिणां रमिष्यामः। पितरः देवतुल्यः देवेषु अपि; तस्मात्, दिव्याज्ञावत् तव वचनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि यावत् गच्छन्ति, नृपश्रेष्ठ, तदा माम् पुनः द्रक्ष्यसि; शोकं त्यज। पुरुषव्याघ्र, यः सर्वेषां अश्रूं निग्रहितुं युक्तः, स त्वं दुःखेन कथं अभिभूतः? नगरं, राज्यं, भूमिं अहं त्यजामि; भरताय दत्तं भवतु। तव आज्ञां पालयन् अहं दीर्घकालं वने वत्स्यामि। पर्वतानि, नगराणि, वनानि युक्तां भूमिं भरतः पालयतु; शुभसीमायां स उत्तमं शासनं कुर्यात्। यद् यद् त्वया उक्तं नृपते, तत् तत् भवतु। नृपते, मम मनः न महत्सुखे, न प्रियेषु, तव आज्ञापालनं एव साधूनां मध्ये प्रियतमा। मम कारणेन तव दुःखं नाशयतु, दोषरहित। तस्मात्, दोषरहित, अद्य न अक्षय्यं राज्यं, न सुखयुक्तां भूमिं, न मैथिलीं अपि इच्छामि। तव मिथ्याव्रतं कदापि न स्वीकरिष्यामि; सत्यं तव व्रतम् अस्तु। वने फलमूलभोजनं, पर्वतानां, नदीनां, सरांसां दर्शनं, अद्भुतवृक्षयुक्तं वनं प्रवेशं कृत्वा अहं सुखी भविष्यामि; त्वं शान्तिं प्राप्नुहि। एवं राजा दशरथः आपद्भिः दुःखेन च अभिभूतः पुत्रं आलिङ्ग्य मूर्छितः भूमौ पतितः, न चलितः। सर्वा राजपत्नीः रुदन्त्यः, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्छितः पतितः, सर्वत्र विलापः अभवत्। ततः सुमन्त्रः, राजा दशरथस्य मनः दृष्ट्वा, शिरः कम्पयन्, बारं बारं श्वसन्, हस्तं हस्ते पीडयन्, दन्तैः दन्तं कटकयन्, क्रोधेन रक्तलोचनः, दुःखेन अभिभूतः, कैकेयीं तीक्ष्णैः वाक्यैः यथा शरैः ताम् हृदयम् कम्पयन्, वज्रसमानैः कठोरैः वाक्यैः ताम् विव्यथयत्। सुमन्त्रः कैकेयीम् उवाच—“यस्याः कृते दशरथः स्वपत्नीं त्यक्तवान्, स जगतः स्वामी, चराचरस्य। तव कर्मात् दुःखतरं नास्ति; त्वं पतिसंहारिणी, कुलनाशिनी च। त्वया इन्द्रसमं, अजय्यं, पर्वतवत् अचलं, समुद्रवत् अशान्तं, तं दुःखितं कृतम्। पत्युः इच्छाः स्त्रीणां पुत्रशताधिकाः; तस्मात् तं दशरथं अवमन्तुं मा कुरु। यथा राजस्य मृत्यौ राज्यं आयुक्रमेण गच्छति, तथा त्वं इक्ष्वाकुकुलस्य स्वामिनं वञ्चयितुम् इच्छसि। तव पुत्रः भरतः राज्यं पालयतु; यत्र रामः गच्छति, तत्र वयं गच्छामः। ब्राह्मणः तव राज्ये न वसेत्; अद्य त्वं अधर्मं कर्तुम् इच्छसि। सर्वे वयं रामस्य पथं अनुगच्छामः, स्नेहबन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिः परित्यक्तः। किम् तव राज्यलाभे सुखम्, यदा त्वं लज्जास्पदं कर्म कर्तुम् इच्छसि? अद्भुतं पश्यामि, भूमिः तव आचरणं दृष्ट्वा किम् न भिद्यते? ब्रह्मर्षीणां क्रूरा दण्डाः अपि, यः रामं वनवासाय प्रेषयति, तं न बाधन्ति। आम्रवृक्षं छित्वा, नीमवृक्षं सिंचति, सः दुग्धेन अपि तं मधुरं कर्तुं न शक्नोति। तव कुलं मातुः तुल्यं; लोकस्य वचनं—नीमवृक्षात् मधु न प्रवहति। तव मातुः दुष्टभावं पूर्वं श्रुत्वा ज्ञातम्। तव पितरं कश्चित् शुभं वरं दत्तवान्। तेन वरेण तव पिता सर्वजनानां भाषां बोधितुं शक्तः अभवत्। ततः जृम्भाशय्यायाम् शयानः तव पिता बहूनां जीवजन्तूनां वचनं श्रुत्वा बारं बारं हासितवान्। तत्र तव माता कोपिता, मृत्यूनोद्धृत्य, पितरं उवाच—‘हासस्य कारणं वद; अहं ज्ञातुम् इच्छामि।’ तव पितरः उवाच—‘यदि हासस्य कारणं वदामि, तदा अहं त्वरितं म्रियेय—न संशयः।’ तव माता पुनः उवाच—‘जीवसि वा म्रियसे वा, मम न मिथ्या कुरु।’ तदा तव पिता केकयराजः ताम् सत्यं वचनं दत्तवान्। एवं रामस्य सत्यनिष्ठा, दशरथस्य दुःखः, कैकेय्याः दुष्टकर्म, सुमन्त्रस्य तीक्ष्णवाक्यः, सर्वेषां विलापः, पूर्वकुलकथाः च, एकत्र समागताः।