रामः तु पितरं समाश्वासयन् इदं मधुरं वचनं बभाषे—“त्यज दुःखम्, मा शोचिहि, मा बाष्पैः संतप्यस्व। यथा महाबलः सागरः सर्वनदीपतिः कदापि न विक्रियते, तथा त्वमपि स्थिरचित्तः भव। न राज्यं मम रोचते, न सुखानि, न भूमिः, न स्वर्गः, नापि जीवितम्; त्वमेव मम सत्येन काम्यः, न तु मिथ्या। धर्मे सत्ये च ते शपथं ददामि, त्वां विना मम किञ्चित् नास्ति। पितरं प्रति, एकक्षणमपि मम स्थातुं न शक्यं; तव दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। कैकेय्या वनवासार्थं याचितोऽहं, अहम् उक्तवान् ‘गमिष्यामि’ इति, तं सत्यं पालयामि। मा चिन्तय, आर्य, वने मृदुप्राणिभिः हृषिते मृगैः, बहुविहङ्गनिनादिते रमिष्यामः। पिता देवतुल्यः, स्वर्गेऽपि देवेषु पूज्यते; अतः तद्वचनं यथैव दिव्याज्ञा, तथैव पालनीया मया। चतुर्दश वर्षाणि यदा गमिष्यन्ति, तदा पुनरागमिष्यामि, राजन्, शोकं त्यज। पुरुषर्षभ, यः सर्वेषां अश्रूणां निग्राहिता, स त्वं स्वयम् कथं शोके निमग्नः? नगरं राज्यं भूमिं च त्यक्तवानस्मि, भरताय दत्तव्यम्। अहम् तव आज्ञया दीर्घकालं वनं गमिष्यामि। भरतः पर्वतान् नगराणि वनानि च सहितां भूमिं शासतु, यां मया त्यक्तां शुभसीम्नि; स धर्मेण पालयतु। यद् यद् उक्तं त्वया, राजन्, तद् अस्तु। न मे महत्सु सुखेषु, न आत्मनः प्रियेषु मनः प्रवर्तते, यथा तव आज्ञापालनम्। त्वत्कृते दुःखं त्यज, अनघ। अतः अद्य न अक्षय्यं राज्यं, न सुखयुक्तां पृथिवीं, न अपि मैथिलीं कामये; तव मिथ्याबन्धनं न वाञ्छेयम्, सत्यं ते व्रतमस्तु। वने फलमूलभक्षणेन, पर्वतसरित्सरःदर्शनैः, अद्भुतवृक्षयुक्ते वने प्रविश्य, सुखी भविष्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि। एवं राज्ञः महता दुःखेन पीडितस्य, शोकेन च संविग्नस्य, पुत्रं समाश्लिष्य, चेतना नाशितवती, भूमौ पतितः न चलति स्म। सर्वाः समागताः महाराज्ञ्यः रुरुदुः, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्च्छितः, सर्वत्र विलापध्वनिः अभवत्। एवं पंचत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः स सुमन्त्रः सहसा शिरः कम्पयन्, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, हस्तेन हस्तं पीडयन्, दन्तैः दन्तान् घर्षयन् स्थितः। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ते, वर्णं त्यक्त्वा, महान् शोकः तम् अभिभूतवान्। राज्ञः मनोऽवलोक्य, सारथिः तीक्ष्णैः शरसमैः वचोभिः कैकेय्याः हृदयं कम्पितवान्। स सुमन्त्रः वज्रसमानैः, अप्रतिमैः, कठोरैः वचोभिः, सर्वाणि हृदयस्थानि विदारयन्, कैकेयीं प्रति अपि ब्रवीत्—“या त्वया, राजन् दशरथेन, स्वपत्नी परित्यक्ता, स सर्वजगतां नाथः स्थावरजङ्गमानाम्। त्वया इह न किञ्चिद् दुःखतरं कृतम्; त्वां पतिघ्नीं कुलनाशिनीं मन्ये। येन त्वं इन्द्रकल्पं, अजितं, पर्वतसमानं, सागरवद् अविकम्प्यम्, दुःखयसि। न अवज्ञेयः पतिः, स्त्रीणां पतिसङ्कल्पः कोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेयान्। यथा नृपतेः निधनात् राज्यं ज्येष्ठाय गच्छति, तथैव त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य नाथं वञ्चयितुम् इच्छसि। भरतः त्वदीयः पुत्रः भूमिं शासतु; वयं सर्वे यत्र रामः, तत्र गमिष्यामः। न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्मातिक्रमं कर्तुं प्रवृत्ता। येन मार्गे रामः गच्छति, तं वयं सर्वे गमिष्यामः, बान्धवैः ब्राह्मणैः साधुभिश्च परित्यक्ताः। राज्यलाभे किं तव सुखं, हे राज्ञि, यद् एवं नीचं कर्म कर्तुम् इच्छसि? आश्चर्यं खलु, यद् भूमिः त्वद्विधानां आचरणं दृष्ट्वा न विविद्यते। ब्रह्मर्षीणां भीमदण्डाः अपि, ये शापाय निर्मिताः, ते अपि न हिंस्यन्ति यः रामस्य वनगमनं स्थापयति। कः आम्रवृक्षं छित्वा निम्बवृक्षं पालयेत्? क्षीरैः सिंचन् अपि, स न मधुरः भविष्यति। त्वदीयं कुलं मातुः सदृशम्; लोके प्रसिद्धं यद् निम्बाद् न मधु प्रवहति। श्रुतपूर्वं हि अस्माभिः, तव मातुः पापप्रवृत्तिः; कश्चित् उपकारकः तव पित्रे वरं दत्तवान्। तेन वरेण तव पिता सर्वभूतभाषां बोधयितुम् अशकत्। स किल जृम्भाशय्यायाम् शयानः, नानाप्राणिवचनं श्रुत्वा, पुनः पुनः हसितवान्। तत्र तव माता, कोपात्, मृत्युपाशकामिनी, तव पित्रे उवाच—‘किमर्थं हससि? कारणं वक्तुम् इच्छामि।’ राजा प्रत्युवाच—‘यदि हसितकारणं त्वां वक्ष्यामि, तत्क्षणात् मरणं मे स्यात्, अत्र न संशयः।’ पुनः तव माता, केकयराजकन्या, उवाच—‘जीवसि वा म्रियसे वा, मा माम् वञ्चय; कारणं वद।’” एवं सुमन्त्रः कैकेयीं प्रति तीव्रं वचनं ब्रवीत्, शोकसन्तप्ते सभायाम्।