रामः करुणया पितरं प्रति प्रणम्य, समग्रां पृथिवीं—जनपदान्, जनान्, धनधान्यसमृद्धिं च—परित्यज्य, भरताय दातव्या इति निवेदयामास। वनवासे स्थितुं मम निश्चयः अद्य न विचलिष्यते; यः त्वया कैकेय्यै युद्धे वरः दत्तः, सः अवश्यं परिपूर्तव्यः, हे वरद, इति सः पुनः प्रतिजज्ञे। यथोक्तं तव आदेशं अहं सम्यग् अनुष्ठास्यामि; अतः त्वं सत्यवचनः भूत्वा, पूर्णं वरं ददातु। अहं चतुर्दश वर्षाणि वनवासिनां मध्ये वत्स्यामि; त्वं न विलम्बय—भूमिः भरताय दीयताम्। न राज्यं न सुखानि न आत्मनः प्रियं किञ्चिद् इच्छामि, केवलं तव आदेशस्य पालनमेव रघुनन्दन। त्वदीयं दुःखं त्यज, न बाष्पैः संतप्यस्व; यथा महोदधिः सर्वनदीनां पतिः अपि न कदापि विक्षुब्धः भवति। राज्यं न इच्छामि, न सुखानि, न पृथिवीं, न स्वर्गं, न अपि जीवितमेव; केवलं त्वामेव सत्यम् इच्छामि, न तु मिथ्या। सत्येन धर्मेण च व्रणोमि, त्वाम् एव अभिलषे। न हि शक्यं मया, पितः, क्षणमपि स्थातुं; मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते, त्वं एतद् दुःखं सहस्व। रामः पुनः अवदत्—कैकेय्या वनं गन्तव्यम् इति याचितः अस्मि, अहम् अपि प्रतिजज्ञे 'गमिष्यामि' इति; तं सत्यम् अहं संपालयामि। न चिन्तय, प्रभो; वयं वने मृगसंघैः शान्तैः, विविधविहगनिनादैः रमणीयं सुखं यापयिष्यामः। पितरः अपि स्वर्गेषु अपि देवत्वेन पूज्यते, अतः तद्वचनं दैवताज्ञावद् पालनीयम्। चतुर्दश वर्षेषु व्यतीतेषु, नृपश्रेष्ठ, मां प्रत्यागतम् द्रक्ष्यसि; दुःखं त्यज। त्वं पुरुषसिंह, यः सर्वान् बाष्पान् निगृह्य तिष्ठसि, कथं त्वं दुःखेन पराभूतः? नगरं, राज्यं, भूमिं च अहं परित्यजामि; तानि भरताय दीयन्तां। अहं तव आदेशं पाल्य दीर्घकालं वने वत्स्यामि। एषा भूमिः पर्वतपुरोपवनसमन्विता, यां अहं परित्यजामि, भरतस्तु स्वशासनं कुर्वीत; यथोक्तं राजन्, तथास्तु। मम मनः न महति सुखे, न आत्मनः प्रिये, केवलं तव आदेशपालने प्रवृत्तम्; तव दुःखं मयि नश्यतु, हे निरदोष। अतः, हे निरदोष, अद्य न अक्षय्यं राज्यं, न भूमिं भोगसम्पन्नां, न अपि मैथिलीं इच्छामि; त्वां मिथ्याबन्धने न स्थापयित्वा, सत्यं व्रतं भवतु। वने फलं मूलं च भुञ्जन्, पर्वतान् नदीन् सरांसि च पश्यन्, अद्भुततरुवनं प्रविश्य अहम् आनन्दितः भविष्यामि; त्वं च शान्तिं लभस्व। एवं राजा दुःखेन क्लेशेन च संतप्तः, पुत्रं आलिङ्ग्य, मूर्च्छितः भूमौ पतितः, न किंचित् चेष्टितवान्। सर्वाः पत्न्यः रुदन्त्यः आसन्, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्च्छितः, सर्वत्र क्रन्दननिनादः अभवत्। एतेषां पश्चात्, पञ्चत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। तदा राजा शिरः कम्पयन्, दीर्घं निश्वस्य, हस्तं हस्ते पेषयन्, दन्तान् दशनैः घर्षयन् स्थितः। तस्य नेत्रे कोपात् रक्ते, वर्णं च न प्राप्नोताम्; सः क्रोधेन संतप्तः, महता शोकवशः अभवत्। राज्ञः चित्तं विज्ञाय, सारथिः सुमन्त्रः तीक्ष्णवाक्यैः, इव कैकेय्याः हृदयं कम्पयामास। वज्रसमानैः कठोरैः वाक्यैः, सर्वाणि हृदयप्रदेशान् वेधयन्, सः कैकेय्यै सुमन्त्रः उवाच। यस्याः कृते त्वं, राजन्, स्वपत्नीं परित्यज्य, यः चराचरस्य जगतः स्वामी अस्ति, तस्य त्वं अनिष्टं कृतवती। नास्ति किञ्चित् अत्र, हे राज्ञि, त्वद्वत् घोरतरं कर्म; त्वां पतिघ्नीं, कुलनाशिनीं च मन्ये। त्वया इन्द्रकल्पं, अजितं, गिरिसमानं, समुद्रवत् अचलं, संतापयन्त्या महद् पापं कृतम्। न अवमन्तव्या राजा दशरथः, स्वपतिर्बन्धुः च; स्त्रीणां पतिवाक्यं शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि गुरुतरम्। यथा नृपमृत्यौ राज्यं ज्येष्ठाय अनुयाति, तथा त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुम् इच्छसि। तव सुतः भरतः राज्यं कृत्वा भूमिं पालयतु; वयं तु यत्र रामः गच्छति, तत्र गमिष्यामः। न कश्चिद् ब्राह्मणः तव राज्ये वसेद्; अद्य त्वं धर्मविरुद्धं कर्म कर्तुम् इच्छसि। निश्चितं वयं सर्वे रामस्य पन्थानम् अनुसरिष्यामः, स्वबन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिः परित्यक्ताः। किं तव, हे राज्ञि, राज्यलाभे सुखं, यदा त्वं घोरकर्मणि प्रवृत्ता? आश्चर्यं मे, यत् भूमिः त्वादृश्याः सद्वृत्त्याः साक्षात् न विदार्यते। ब्रह्मर्षिणां भीषणाः दीप्ताः दण्डाः अपि, ये शापाय कृताः, रामस्य वनवासे तिष्ठतः न हिंसन्ति। कः नाम आम्रतरुं छित्वा निम्बवृक्षं पालयेत्? सः अपि दुग्धेन सिंचितः न मधुरः भवेत्। तव वंशः अपि तव मातुरिव; लोके हि प्रसिद्धं, निम्बवृक्षात् मधु न प्रवहति। श्रुतपूर्वं हि अस्माभिः तव मातुः पापवृत्तम्; पूर्वं तव पितरं कश्चित् उपकारकः उत्तमं वरं दत्तवान्। एवं सुमन्त्रः, दुःखेन, कोपेन च, कैकेयीं तीक्ष्णैः वचोभिः ताडयन्, राज्ञः दुःखं, रामस्य सत्त्वं, कैकेय्याः च दुर्बुद्धिं सर्वं प्रकटयामास।