तदा दशरथराजस्य वचनानि दुःखितानि श्रुत्वा रामः, ज्येष्ठः पुत्रः, पितरं सत्यवचनात् विमोचयितुमिच्छति इति न विस्मयमाह। स दुःखार्तस्य पितुः वाक्यानि श्रुत्वा, शोकार्तः लक्ष्मणं भ्रातरं प्रति सान्त्वनपूर्वकं वचनमुवाच। सः चिन्तयन्, "किं पुण्यं मया अद्य लभ्यते? कः श्वः दास्यति? अतः अहम् इच्छाः सर्वाः परित्यज्य केवलं वनवासमेव वरणीयम्," इत्युक्त्वा, "इयं पृथ्वी प्रदेशैः जनैः धनधान्यसम्पदा च सहिताः, अहम् परित्यजामि, सा भरताय दीयताम्," इति प्रतिजज्ञे। रामः पुनरुवाच—"मम वनवासे स्थितिः अद्य न चलिष्यति; यं त्वं युद्धे कैकेय्यै वरं दत्तवान्, स साक्षात् सम्पादनीयः। सः पूर्णतः प्रदीयतां, सत्यं प्रतिपद्यस्व, राजन्; अहम् यथावदाज्ञां पालनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि, मृगैः सह; पृथ्वी भरताय दीयताम्, त्वं न विचिकित्सस्व। न राज्यं, न सुखं, न आत्मनः प्रियं किञ्चिदपि मम स्पृहणीयं, केवलं तव आज्ञापालनमेव रघुनन्दन।" रामः पितरं समाश्वासयन् पुनरुवाच—"शोकोऽपि ते विनश्यतु, न त्वं अश्रुभिः संमूढः भव; यथा महोदधिः सर्वनदीपतिः कदापि न कम्प्यते, तथैव त्वं स्थितः भव। न राज्यं, न सुखं, न पृथ्वी, न किमपि भोग्यं, न स्वर्गं, न जीवितमपि मम काम्यं। त्वमेव सत्येन मम इच्छा, न तु अनृतं; तव सत्येन धर्मेण च अहं प्रतिजाने। न च अहम्, पितः, क्षणमपि स्थातुं शक्नोमि; त्वं एतं शोकोऽनुभव, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते।" रामः स्वसत्यप्रतिज्ञां स्मारयन् उवाच—"राघव, अहम् कैकेय्याः वनगमनाय अनुगृहीतः, च 'गमिष्यामि' इति प्रत्युक्तवान्, तं सत्यं सम्यक् पालयामि। मा शुचः, प्रभो; वने मृदुमृगसङ्कुले, बहुविहगनिनादिते, सुखेन वसिष्यामः। पितरः अपि देवेषु देवतुल्यः; अतः तद्वचनं देवाज्ञेव मया पालनीयम्। चतुर्दश वर्षे समतीते, राजश्रेष्ठ, पुनः मां द्रक्ष्यसि; शोकोऽयं त्यज्यताम्। पुरुषर्षभ, यः अन्येषाम् अश्रूणि निगृह्णाति, स एव किमर्थं स्वयं शोकेन बद्धः?" रामः पुनः प्रतिज्ञां पुनरुक्त्वा अवदत्—"नगरं, राज्यं, भूमिं च अहम् परित्यजामि; सा भरताय दीयताम्। अहं तव आज्ञां पालयन् दीर्घकालं वने वत्स्यामि। एषा गिरिपुरीवनसमेता भूमिः मया परित्यक्ता, सा भरतस्य राज्यं भवतु, स शुभसीम्नि तां भुङ्क्तां; यथोक्तं राजन्, तथा भवतु। महाभोगेषु, आत्मप्रियेषु अपि मम मनः न तावत् प्रवर्तते, यावत् तव आज्ञापालनम्, साधुभिः पूजितम्। मम हेतोः ते शोकोऽपि विनश्यतु, निष्कल्मष।" रामः धर्मनिष्ठां प्रतिज्ञां निरूप्य पुनरुवाच—"अतः निष्कल्मष, अद्य न अक्षय्यं राज्यं, न भोगयुक्तां पृथ्वीं, न मैथिलीमपि इच्छामि। तव अनृतबन्धनं किञ्चिदपि न वरयेयम्; सत्यं तव व्रतमस्तु। फलं मूलं चाश्नन्, पर्वतान् नद्यः सरांसि च पश्यन्, अद्भुतवृक्षयुक्तं वनं प्रविश्य सुखी भविष्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि।" एवमुक्त्वा, दुःखेन क्लेशेन च पीडितः राजा पुत्रं समालिङ्ग्य, मूर्छितः भूमौ पतितः, न च किञ्चिदपि चेष्टितवान्। सर्वाः राज्ञ्यः, कैकेयीं विहाय, रुदन्त्यः, सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्छितः, सर्वत्र विलापध्वनिः प्रववृते। एतस्मिन्नन्तरे, पञ्चत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। तदा राजा दशरथः, शिरः कम्पयन्, बारम्बारं दीर्घनिःश्वासं श्वसन्, हस्तं हस्तेन पीडयन्, दन्तान् घर्षयन् स्थितः। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्ताभ्यां वर्णं जहातः; स कोपेन विपन्नचित्तः, घोरशोकग्रस्तोऽभवत्। तदा सारथिः सुमन्त्रः, राज्ञः मनो विज्ञाय, तीक्ष्णशरप्रतिमैः वाक्यैः कैकेयीं हृदयस्पर्शिनीं वाणीं व्याहरत्। सुमन्त्रः तां वज्रनिपातोपमैरमितैः कठोरैः वाक्यैः कैकेयीमभिद्राव्य, सर्वाणि मार्गाणि विदारयन्निव उवाच। "यस्मात् त्वं, नृपते दशरथस्य भार्यां त्यक्त्वा, स्वार्थाय, लोकस्य चराचरस्य नाथं परित्यजसि, तव कृतं पापतरं न विद्यते। त्वं पतिघ्न्या कुलनाशिनी च भवसि। त्वया, इन्द्रसमं, अजितं, पर्वतवत् अचलं, समुद्रवत् अविकम्प्यम्, नृपं कष्टेन पीडयसि।" "मा अवज्ञां कुरु नृपतिं, पतिं, प्रियतमं च; स्त्रीणां पतिवाक्यं शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेयस्करं। यथा राज्ञः निधनानन्तरं, राज्यं ज्येष्ठाय दीयते, तथैव त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य स्वामिनं तस्य अधिकारात् वञ्चयितुमिच्छसि। तव पुत्रः भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, पृथ्वीं च भुङ्क्ताम्; वयं यत्र रामः गच्छति, तत्र गमिष्यामः।" "न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्मातिक्रान्तं कर्म कर्तुमिच्छसि। नूनं वयं सर्वे, रामेण त्यक्तबान्धवब्राह्मणसज्जनाः, तस्य एव मार्गं अनुसरिष्यामः। त्वं राज्यलाभे किं सुखं प्राप्स्यसि, यदा एतादृशं निन्द्यं कर्म कर्तुमिच्छसि? आश्चर्यं खलु, यत् भूमिः त्वादृशस्य आचरणं दृष्ट्वा न विविदे।" "महर्षिणां घोराणि तेजस्विनि दण्डानि, शापाय निर्मितानि अपि, रामस्य वनगमनस्थिते न किंचिदपि कुर्युः।