तदा दशरथः शोकविह्वलः रामं प्रति दुःखसंतप्तया वाचा प्रोवाच—“मम यं मायया संप्राप्तं दुःखं, तं त्वं कैकेय्याः प्रेरणया, या स्थिरनिश्चया धर्मविरुद्धाचारिणी, जितुमिच्छसि। न चैतत्, पुत्र, अत्यद्भुतं यत् त्वं ज्येष्ठः सन् पितरं सत्यवादित्वात् रक्षितुमिच्छसि। ततः रामः पितुः दुःखार्तस्य वचनानि श्रुत्वा, शोकार्द्रया वाचा भ्रातरं लक्ष्मणं संबोधितवान्। रामः उवाच—“कानि मे गुणानि अद्य लभ्यन्ते? को वा तानि श्वः दास्यति? तस्मात् अहं सर्वकामान् परित्यज्य केवलं वनं गन्तुम् निश्चितवान्। अयं जनपदसमृद्धो देशः, जनाः, धनधान्यं च—सर्वमिदं अहं परित्यजामि; एष भरताय दीयताम्। मम वनवासनिश्चयः अद्य न चलिष्यति; यं त्वं युद्धे कैकेय्यै वरं दत्तवान्, सः निष्पाद्यः। सः पूर्णः प्रदीयताम्, सत्यवचनः भव, राजन्; यथोक्तं आदेशं अहं निर्वर्तयिष्यामि। अहं चत्वारिंशद् वर्षाणि वनवासं करिष्यामि, वनवासिभिः सह; मा शुचः—भूमिः भरताय प्रदीयताम्। राज्यं वा सुखं वा स्वजनप्रियं वा मम न कामये, यथा तव आदेशपालनं, रघुनन्दन। मा शुचः, मा बाष्पेण अभिभूयस्व; यथा महानदी नदीपतिः, सदा स्थिरः, तथा भव। न राज्यं, न सुखं, न पृथिवीं, नान्यं किञ्चित्, न स्वर्गं, न जीवितमपि इच्छामि। केवलं त्वामेव सत्यमिच्छामि, न तु अनृतम्; तव सत्येन च धर्मेण शप्से। न हि शक्यं मया, पितः, क्षणमपि स्थातुम्; एष दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। राघवः उवाच—“कैकेय्या वनगमनं प्रार्थितः अस्मि, अहम् अपि तस्यै प्रत्युत्तरं ददामि—‘गमिष्यामि’ इति। स एव मम सत्यपालनं अद्य क्रियते। मा शुचः, भगवन्; वने वयं मृगसंघैः शान्तैः, पक्षिविघुष्टे रमिष्यामः। पिता देवतुल्यः देवेषु अपि, अतः तद्वचनं यथा दिव्याज्ञा, तथैव पालनीयम्। चतुर्दशवर्षे व्यतीते, राजन्, माम् पुनरागतम् द्रक्ष्यसि; दुःखं त्यज। त्वं पुरुषर्षभ, यः सर्वान् बाष्पान् निगृह्यितुमर्हसि, कथं त्वम् एव शोकग्रस्तः अभवः? पुरीं राज्यं भूमिं च परित्यजामि; एष भरताय दीयताम्। अहम् आदेशपालनाय दीर्घकालं वनं गमिष्यामि। एषा भूमिः पर्वतपुरवनशोभिता, मया परित्यक्ता, भरतेन पालनीया; यथोक्तं राजन्, तथैव अस्तु। न मम मनः महतीषु भोगेषु, न स्वप्रियेषु, यथा तव आदेशपालने, महात्मनां प्रियेषु। मा शुचः, अघशुद्ध; अतः अद्य न अव्ययम् राज्यं, न भूमिं भोगैः सह, न मैथिलीम् इच्छामि। सत्ये त्वां बद्ध्वा किञ्चित् न वरेयं; सत्यं व्रतमस्तु। वने निवसन् फलमूलाशनः, पर्वतान्, नद्यः, सरांसि च पश्यन्, विचित्रवृक्षवनं प्रविश्य, सुखं वत्स्यामि; त्वं शान्तिम् प्राप्नुहि। एवं राजा आपद्व्यथितः पुत्रं परिष्वज्य मूर्च्छितः भूमौ निपपात, न च किञ्चित् चेष्टितवान्। सर्वाः राजमहिष्यः रुरुदुः, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्च्छितः, सर्वत्र क्रन्दनध्वनिः समुत्थितः। अथ पञ्चत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। तदा सहसा शिरः कम्पयन्, दीर्घं निश्वस्य, हस्तं हस्ते पेषयन्, दन्तान् कर्षन्, सुमन्त्रः क्रोधात् रक्तलोचनः, विक्लववर्णः, महाक्रोधवशं गतः, भीषणया पीडया पीडितः। राज्ञः मनो विदित्वा, सारथिः तीक्ष्णैः वाक्यैः इव बाणैः कैकेयीं कम्पयामास। सुमन्त्रः वज्रसन्निभैः, अप्रतिमैः, कठोरैः वाक्यैः कैकेयीं सर्वसन्धिषु विदारयन्निव उवाच—“या त्वया, राजन्, स्वपत्नी परित्यक्ता, सः यः चराचरस्य जगतः स्वामी। न हि त्वया, देवी, किञ्चित् कर्मात्यन्तदुःखकरतरं कृतम्; त्वां पतिघातिनीं कुलनाशिनीं च मन्ये। त्वया इन्द्रकल्पः, अजितः, पर्वतसन्निभः, सागरसमः अपि, पीड्यते। मा अवज्ञां कुरु राजानं, स्वामिनं, हितैषिणं; पतिवाक्यं स्त्रीणां कोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेष्ठम्। यथा राज्ञः निधनानन्तरं राज्यं ज्येष्ठाय दीयते, तथैव त्वं इक्ष्वाकुवंशस्य अधिपतिम् अपहर्तुमिच्छसि। भवतु तव पुत्रः भरतः राजा, भूमिं पालयतु; वयं यत्र रामः, तत्र गमिष्यामः। न कोऽपि ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्मविपरीतम् आचरसि। नूनम् वयं सर्वे रामस्य पन्थानम् अनुसरिष्यामः, बन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिः परित्यक्ताः। किम् त्वं, राज्ञि, राज्यलाभेन मुदं प्राप्स्यसि, यदा त्वं घोरकर्मणि स्थितासि। अद्भुतं हि पश्यामि, यत् भूमिः तव चरित्रेण अद्यैव न विदीर्यते।” एवं सुमन्त्रः तीक्ष्णवचोभिः कैकेयीं परिताडयन्, दुःखार्तस्य दशरथस्य दुःखं प्रकटयन्, सर्वे च उपस्थिताः शोकार्ताः अभवन्।