ततः दुःखेन पीडितो महाराजो दशरथः, रामं पुत्रं प्रहर्षेण न संबोधितवान्, शपथेन सत्यं प्रतिज्ञाय राघवम् उवाच—“न मे प्रियं पुत्र, यदिदं त्वया चिन्तितं; स्त्रीना मया मोहितोऽस्मि, यथा भस्मच्छन्नेन वह्निना हन्येत। या मय्यनृतं संप्राप्तं, तां त्वं जितुमिच्छसि, कैकेय्या प्रेरितः, या दृढनिश्चया, धर्मविपरीता च। न चात्राश्चर्यं, यन्मम ज्येष्ठः पुत्रः पितरं सत्यव्रतम् इच्छसि कर्तुम्।” एवं पितुः क्लेशार्तस्य वचनानि श्रुत्वा, रामः शोकसंतप्तः लक्ष्मणं भ्रातरं समुपगम्य उवाच—“किं मे धर्मैः अद्य लभ्यते, कः वा श्वः दातुम् अर्हति? तस्मात् सर्वकामान् परित्यज्य केवलं वनवासमेव व्रणे। एषा पृथिवी, जनपदैः, जनैः, वित्तेन, धान्येन च सह, मया परित्यक्ता; भरताय दत्तां कुरु। मम वनवासेऽद्य निश्चयो न विचलिष्यति; या प्रतिज्ञा कैकेय्यै युद्धे दत्ता, तां त्वं पूर्णां कुरु, वरद। पूर्णं भवतु, सत्यं प्रतिपद्यस्व, राजन्; यथोक्तं तवाज्ञां सम्यग् अहं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि, मृगैः सह; मा शुचः, पृथिवी भरताय दत्ता भवतु। न राज्यं, न सुखं, न स्वस्य प्रियं किञ्चिद् इच्छामि, यथा तवाज्ञां कर्तुम्, रघुकुलानन्दन। तव शोकं जहि, मा रुदितेन समाकुलः भूः; यथा नदीपतिः समुद्रः न कदापि कम्प्यते, तथा त्वम्। न राज्यं, न सुखं, न पृथिवीं, नान्यं किञ्चिद् इच्छामि, न स्वर्गं, नापि जीवनं। त्वं एव मे प्रियः, नानृतं, पुरुषश्रेष्ठ; सत्येन धर्मेण च प्रतिजाने। न ह्यहं, पितः, क्षणमपि स्थातुं शक्नोमि; एष दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। कैकेय्या मया वनवासाय प्रार्थितः, अहं च प्रत्युक्तः—‘गमिष्यामि’ इति; तदिदानीं सत्यं धारयामि। मा शुचः, प्रभो; वने मृदुगोचरैः मृगैः, बहुविहगनिनादिते, सुखेन वत्स्यामः। पितरं देवसमं देवानामपि मन्ये, प्रिय; तस्मात् देवाज्ञावत् पितुः वचनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, राजश्रेष्ठ, मां पुनः दृष्ट्वा शोकं मुञ्च। पुरुषसिंह, यः सर्वेभ्यः अनेन रुदितेन निग्रहं कर्तुमर्हसि, स त्वं कथं स्वयमेव शोकग्रस्तः अभवः? पुरीं, राज्यं, भूमिं च मया परित्यज्य, भरताय दत्तां कुरु; तवाज्ञया दीर्घकालं वने वत्स्यामि। पर्वतवनपुरैः सहितां, शुभसीम्नि, भूमिं मया त्यक्तां भरतः भुङ्क्ताम्; यथोक्तं राजन्, तथा भवतु। न मे महत्सुखेषु, नापि स्वस्य प्रियेषु मनो यथा तवाज्ञाकार्ये, यद् आर्यैः अभिपूज्यते; तव शोकः मम हेतोः नास्तु, निष्पाप। तस्मात् निष्पाप, अद्य न चिरस्थायि राज्यं, न भूमिं सर्वभोगसम्पन्नां, न मैथिलीं इच्छामि; न किञ्चिद् व्रणे, यत् त्वां मिथ्याव्रते स्थापयेत्; सत्यव्रतः भव। फलमूलाशनः, पर्वतानदीसरोवरदर्शनः, अद्भुतवृक्षवनप्रवेशेन सुखं प्राप्स्यामि; त्वं च शान्तिं प्राप्नुहि। इति, राजः महाशोकविपन्नः, पुत्रं समालिङ्ग्य, मूर्च्छितः, भूमौ पतितः, नापि चेष्टितवान्। तत्र सर्वाः राजमहिष्यः रुदितुम् आरब्धाः, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि अश्रुपूर्णः मूर्च्छितः, सर्वत्र च विलापः समुत्पन्नः। अथ पञ्चत्रिंशत्तमे सर्गे, शिरः कम्पयन्, बहुशः निश्वस्य, हस्तेन हस्तं पीडयन्, दन्तैः दन्तं घर्षयन्, दशरथः तिष्ठति। तस्य नेत्रे कोपात् रक्तपक्ष्मणी, स्वाभाविकं वर्णं जहातः; स कोपवशेन महतीं पीडां प्राप। तस्य मनो विज्ञाय, सारथिः सुमन्त्रः तीक्ष्णैः वाक्यैः कैकेयीं हृदि कम्पयन् इव, वज्रसमानैः अप्रतिमैः कठोरैः वाक्यैः सर्वाणि प्राणस्थानि विदारयन् इव, अब्रवीत्। “या त्वया, राजन् दशरथ, स्वजनं परित्यज्य, जगतः स्थावरजङ्गमस्य नाथः, परित्यक्तः। नास्ति स्त्रियाः त्वद्वत् पातकं कर्म; त्वां पतिघ्नीं, कुलनाशिनीं मन्ये। त्वया, इन्द्रकल्पं, अजितं, अचलं पर्वतवत्, अचलितं महोदधिवत्, क्लेशयन्त्या, पापं कृतम्। मा तव पतिं दशरथं, प्रियं, अवज्ञाय; स्त्रीणां पतिसन्तोषः शतकोटिपुत्रेभ्यः अपि श्रेष्ठः। यथा नृपमृत्यौ राज्यं ज्येष्ठाय गच्छति, तथा त्वं इक्ष्वाकुकुलनाथस्य अधिकारं हर्तुमिच्छसि। भरतः पुत्रः राज्यं प्राप्नुयात्, पृथिवीं च भुङ्क्ताम्; वयं यत्र रामः, तत्र गमिष्यामः। न ब्राह्मणः तव राज्ये वसेत्; अद्य त्वं धर्मातिक्रान्तिं कर्तुम् इच्छसि। नूनं वयं सर्वे, रामेण परित्यक्ताः, बन्धुभिः, ब्राह्मणैः, साधुभिश्च, तेन पन्थानं व्रजिष्यामः। किं त्वं राज्यलाभे, हे राज्ञि, सुखं प्राप्स्यसि, यदा त्वं एवमधर्मं कर्तुम् इच्छसि?” एवं सुमन्त्रस्य वचोभिः, सभा शोकेन व्याप्ता, सर्वे च जनाः विलपन्ति स्म।