राज्ञा एवमुक्तः धर्मात्मा रामः, प्रणम्य कृताञ्जलिः पितरं प्राज्ञया प्रत्युवाच—"राजन्, त्वमेव सहस्रसंवत्सराणि पृथिवीं पालय; अहं तु वनं गमिष्यामि, राज्ये न किञ्चिदिच्छामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, व्रतसमाप्तौ पुनः ते चरणौ गृहीत्वा उपस्थितः स्यान्नरपतिं।" ततः विलपन् दुःखितः, सत्यबन्धनैः बद्धः, कैकेय्या प्रेरितः राजा प्रियं पुत्रं वचोऽब्रवीत्—"शुभं पन्थानमाश्रित्य त्वं निर्भयः याहि, तव कल्याणं, वृद्धिं, पुनरागमनं च चिन्तयन् अहं विनाऽपि शोकं यापयिष्यामि। रघुनन्दन, त्वद्विधानां सत्यधृतां धर्मनिष्ठानां निश्चयः न निवर्तनीयः।" पुनः सुतं सम्बोध्य राजा उवाच—"वत्स, अद्य निशि कदापि मा गच्छ; एकं दिनं मम सन्निधौ स्थातुमर्हसि। प्रिये राघव, यदेतत् त्वया कृतं, तद् दुस्तरमेव; मम कृते त्वया वनवासः स्वीकृतः। न तु एष मे प्रियं, सत्येन ब्रवीमि राघव; मया स्त्रीणां मायया, अग्निना धूमाच्छन्नेन इव, प्रमथितः। या मम विपत्तिः समुपस्थिताऽस्ति, तां त्वं जितुमिच्छसि, कैकेय्या प्रेरितः, या दुष्टाचारिणी दृढनिश्चया च। न चैतद् आश्चर्यं, यद् ज्येष्ठः पुत्रः पितरं मिथ्याविमुक्तं कर्तुम् इच्छति।" रामः तु पितुः शोकाभिभूतस्य वचनानि श्रुत्वा दुःखितः लक्ष्मणं भ्रातरं इत्युवाच—"कानि पुण्यानि अद्य प्राप्स्यामि? कश्च मे श्वः दास्यति? तस्मात् सर्वेषु कामेषु त्यक्तेषु केवलं प्रस्थानमेव चिन्तयामि। अयं जनपदः, प्रजाः, वित्तं, धान्यं च, सर्वं भरताय दत्तव्यम्; अहं वनवासे निश्चलः। अद्य मम वनवासे निश्चयः न चलिष्यति; युद्धे भगवता कैकेय्यै यद् वरदं दत्तं, तत् सम्पूर्णं भवतु।" "राजन्, सत्यवाक्ये स्थित्वा, यथोक्तं तव आज्ञां पालयिष्यामि। अहं चतुर्दश वर्षाणि वनवासिनः सह वत्स्यामि; त्वं न विलम्बं कुरु, भूमिः भरताय दीयताम्। न राज्यं न सुखं न स्वार्थं किञ्चिद् इच्छामि, केवलं तव आज्ञापालनमेव राघवनन्दन। त्वं शोकं त्यज, अश्रुभिः न संतप्यस्व; सागरः अपि नदीपतिः कदापि न विकम्पते।" "न राज्यं न सुखं न भूमिं न स्वर्गं न जीवितं किञ्चन इच्छामि। केवलं त्वां सत्येन इच्छामि, पुरुषर्षभ; तव सत्येन धर्मेण प्रतिजाने। पितः, अहं किञ्चिदपि स्थातुं न शक्नोमि; त्वं दुःखं सहस्व, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते।" "राघव, कैकेय्या वनं गन्तव्यमिति उपन्यस्तम्, अहं च 'गमिष्यामि' इति प्रत्युत्तरं दत्तवान्; तस्मात् सत्ये स्थितः अस्मि। न त्वं चिन्तां कुरु, वनं सुखेन रमणीयं, मृगसंघैः शान्तं, पक्षिस्वनैः नादितं रमिष्यामः।" "मम पितरः देवानामपि मध्ये देवतुल्यः; तस्मात् पितुः वचनं दिव्याज्ञयैव पालयिष्यामि। चतुर्दश वर्षेषु यावत् गच्छन्ति, त्वं माम् पुनः द्रक्ष्यसि, राजश्रेष्ठ; शोकं त्यज। पुरुषसिंह, येन त्वम् अश्रूणि निगृह्य सर्वान् स्थातुमर्हसि, स त्वं किमर्थं शोकमुपगतः?" "नगरं राज्यं भूमिं च त्यक्त्वा भरताय दत्तव्यम्; अहं तव आज्ञया दीर्घकालं वनं गमिष्यामि। गिरिप्रस्थनगरवाटिकायुक्तां पुण्यसीमां भूमिं भरतः पालयतु; यथोक्तं तव, तथास्तु।" "राजन्, महाभोगेषु अपि, स्वार्थेषु अपि, न मे मनः प्रवर्तते, केवलं तव आज्ञापालनं महात्मभिः प्रशस्यते; तव दुःखं मामनुस्मृत्य अपगच्छतु। अतः, अनघ, अद्य न चिरस्थायी राज्यं, न भूमिं, न मैथिलीमपि इच्छामि; न किञ्चिद् वाञ्छेयम्, यदि त्वां मिथ्यायाम् बद्ध्वा स्यात्; सत्यं व्रतं भवतु।" "वनवासे स्थित्वा, फलमूलभोजनं कृत्वा, गिरिनदीसरोवरदर्शनं च, अद्भुतवृक्षयुक्ते वने प्रवेशं कृत्वा, अहं सुखी स्याम्; त्वं शान्तिं लभस्व।" एवं विपत्त्या पीडितः राजा, पुत्रं आलिङ्ग्य, मूर्छितः भूमौ पतितः, किञ्चन न सञ्चलितः। सर्वा राजपत्नीः, कैकेयीं विहाय, रुरुदुः; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्चितः, सर्वत्र विलापध्वनिः अभवत्। एवमेव पंचत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र राजा सहसा शिरः सम्प्रक्षिप्य, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, हस्तेन हस्तं पेषयन्, दन्तैः दन्तान् घर्षयन् स्थितः। तस्य नेत्रे कोपात् रक्ते, वर्णं जहातः, कोपेन क्लेशेन च पीडितः। राज्ञः मनो विज्ञाय, सारथिः तीक्ष्णैः वाक्यैः कैकेयीं हृदि कम्पयन्निव, वज्रसमानैः कठोरैः अप्रतिमैः वाक्यैः सर्वाणि हृदयस्थानि विदारयन्निव, सुमन्त्रः अब्रवीत्। "या त्वया स्वपत्नी परित्यक्ता, यस्यायं दशरथो जगतः स्थावरजङ्गमस्य स्वामी...