राघवः, कैकेय्या: वरदानेन मोहितः, पितुः वाक्यं श्रुत्वा दुःखितः अभवत्। राजा दशरथः रामं प्रति उवाच—“अहं कैकेय्या: वरदानेन बध्यः, त्वमेव अद्य अयोध्यायां राज्यं कुरु, मां निरुद्ध्वा।” तं एवमुक्त्वा, धर्मिष्ठः रामः, शिरसा प्रणम्य, सम्यक् पितरं प्रत्युवाच—“राजन्, त्वमेव भूमिं सहस्रवर्षं पालय; अहं वनवासं करिष्यामि, राज्ये न स्पृहा अस्ति।” चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, व्रतान्ते पुनः तव चरणौ स्पृशामि, नराधिपते। राजा, सत्यबन्धेन बद्धः, कैकेय्या प्रेरितः, शोकाकुलः विलपन्, प्रियं पुत्रं प्रति पुनः उवाच—“तव हितार्थं, वृद्ध्यर्थं, पुनरागमनार्थं, प्रियपुत्र, त्वं निर्भयेन, निरवरोधेन पन्थानं गच्छ। रघुवंशानन्दन, तव सत्यधृतस्य, धर्मनिष्ठस्य, निश्चयं न निवर्तयितुं शक्यते। किन्तु पुत्र, अद्य रात्रौ कदापि मा गच्छ; एकं दिनं मम समीपे यापय।” राजा पुनः उवाच—“यद् त्वया कृतं, प्रिय राघव, तत् दुस्तरम्; मम कृते त्वं वनवासं स्वीकृतवान्। किन्तु एतत् मे न रोचते, पुत्र; सत्येन शपामि, राघव। स्त्रीणां अग्निश्मश्रूणां यथा, तया मोहितः अस्मि। या मम दुष्टं व्याघातं कृतवती, तस्य परिहाराय त्वं कैकेय्या प्रेरितः, धृतव्रता, अधर्मचारिण्या। न च आश्चर्यं, पुत्र, यत् ज्येष्ठः पुत्रः पितरं मिथ्यावादात् रक्षितुम् इच्छति।” रामः, पितुः विषण्णं वाक्यं श्रुत्वा, दुःखितः लक्ष्मणं प्रति उवाच—“किम् गुणं आज्यं प्राप्स्यामि, कः श्वः दास्यति? अतः अहं केवलं गन्तुम् इच्छामि, सर्वकामान् त्यजन्। अयं भूमिः, जनपदः, जनाः, धनं, धान्यं, सर्वं त्यजामि; भरताय दत्तं भवतु। मम वनवासनिश्चयं अद्य न विचलिष्यति; युद्धे कैकेय्यै यः वरः दत्तः, सः पूर्णः कर्तव्यः। पूर्णं दत्तं भवतु, सत्यं पालय, राजन्; यथोक्तं तव आदेशं संपादयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि, वनवासिभिः सह; मा संशयः, भूमिं भरताय दत्तं भवतु। न राज्यं, न सुखं, न आत्मप्रियं, केवलं तव आदेशानुसरणं रघुवंशानन्दन, मम स्पृह्यति। तव दुःखं गच्छतु, मा अश्रुप्लुतः भव; यथा महोदधिः, सर्वनदीपतिः, न कदापि विक्रियते। न राज्यं, न सुखं, न भूमिः, न भोगाः, न स्वर्गः, न जीवितम्; अहं केवलं त्वाम् इच्छामि, पुरुषश्रेष्ठ; तव सत्येन, धर्मेन, इदं शपामि। न च शक्यं, पितः, क्षणमपि स्थातुम्; दुःखं सहस्व, मम निश्चये न परिवर्तनम्। राघव, कैकेय्या वनगमनं प्रार्थितम्; अहं ‘गमिष्यामि’ इति प्रत्युक्तवान्; तं सत्यम् अधुनापि पालयामि। मा चिन्तय, प्रभो; वयं वनं रम्यं रमिष्यामः, मृगैः शान्तैः, पक्षिणां कूजनैः युक्तम्। पितरः देवत्वेन अपि गण्यते, पुत्र; अतः यथा देवाज्ञा, पितुः वचनं संपादयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि यदा व्यतीतानि, नरश्रेष्ठ, तदा मां पुनः द्रक्ष्यसि; दुःखं त्यज। पुरुषसिंह, यः सर्वेषां अश्रूणां निवारणं कर्तुं अर्हति, सः किमर्थं स्वयं दुःखेन अभिभूतः? नगरी, राज्यं, भूमिः, सर्वं त्यजामि; भरताय दत्तं भवतु; अहं तव आदेशं पालयन् दीर्घकालं वनं गमिष्यामि। पर्वतानि, नगराणि, वनानि युक्तं भूमिं भरतः पालयतु; यद् उक्तं, राजन्, तत् भवतु। मम मनः न महाभोगेषु, न आत्मप्रियेषु, केवलं तव आदेशानुसरणे, साधुभिः पूजिते; तव दुःखं मम कृते गच्छतु, निष्कलुष। अतः निष्कलुष, अद्य न अव्ययम् राज्यं, न भूमिं सर्वभोगयुक्ताम्, न मैथिलीम् इच्छामि; किमपि न व्रणीयं, तव मिथ्यावादबन्धनं कृत्वा; सत्यं तव व्रतम् अस्तु। फलमूलभोजनं कृत्वा, पर्वतानि, नद्यः, सरांसि दृष्ट्वा, अद्भुतवृक्षयुक्तं वनं प्रविश्य, अहं सुखी भविष्यामि; त्वं शान्तिं प्राप्नुहि। एवं, राजा, आपत्तिभिः, दुःखेन अभिभूतः, पुत्रं आलिङ्ग्य, चेतना नष्टः, भूमौ पतितः, न चलितः। सर्वा: समासीनाः पत्न्यः रुदन्ति, कैकेयीं विना; सुमन्त्रः अपि रुदन्, मूर्चितः अभवत्; सर्वत्र विलापः अभवत्। एतत् शृणु, पंचत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः, राजा, शिरः कम्पयन्, बारम्बारं श्वसन्, हस्तं हस्ते पेषयन्, दन्तैः दन्तान् दंशयन्। तस्य नेत्रे क्रोधात् रक्तवर्णे, सामान्यवर्णं न प्राप्ते; क्रोधेन अभिभूतः, तीव्रं दुःखं प्राप्तः। तस्य मनः दृष्ट्वा, सारथिः, तीक्ष्णैः वाक्यैः, कैकेयीं हृदयम् कम्पयन्। वज्रसमा, अप्रतिमाः, कठोराः वाचः, सुमन्त्रः कैकेयीं प्रति सर्वाणि हृदयस्थानि विदारयन् उवाच। एवं, रामस्य सत्यनिष्ठां, पितुः दुःखं, मातृणां विलापं, सुमन्त्रस्य क्रोधं च, वनगमननिश्चयं च, सर्वं एकस्मिन् प्रसङ्गे अभवत्।