रामः तु राज्ञः अनवद्यं अनुमतिं प्रत्येकं प्रतीक्ष्यन् तत्र स्थितः, तदा राजा तस्य वनवासं विषये वचनं अब्रवीत्। “राघव,” इति राजा दुःखेन अब्रवीत्, “कैकेय्याः वरदानेन मोहितः अहं बध्नः अभवम्; त्वमेव अद्य अयोध्यायां राजा भव, माम् निगृह्य।" एवं उक्त्वा राजा रामं धर्मिष्ठं पुत्रं अभ्यधाय, रामः प्रणम्य कृताञ्जलिः कौशलपूर्वं प्रत्युवाच। “राजन्, भवान् भूमिं सहस्रवर्षाणि पालयतु; अहं वनवासं करिष्यामि, राज्यस्य स्पृहा नास्ति।" “चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा व्रतम् समाप्त्य, पुनः तव चरणौ स्पृशामि, नराधिपते।" राजा तु सत्यबन्धनं बध्नः, कैकेय्याः प्रेरितः, दुःखितः अश्रूणि मुमोच, प्रियं पुत्रं संबोधितवान्। “तव कल्याणाय, वृद्ध्यै, पुनरागमाय, प्रियपुत्र, त्वं विघ्नरहितं सुरक्षितं पन्थानं गच्छ; चिन्ता नास्ति।" “राघव, सत्यधर्मनिष्ठस्य तव निश्चयः निवर्तयितुं न शक्यते।" “पुत्र, अद्य रात्रौ कदापि मा गच्छ; एकं दिनं मम सन्निधौ वासं करोतु।" “राघव, यत् त्वया कृतं तद् दुष्करं; मम कृते त्वं वनवासं स्वीकृतवान्।" “एषा मम न रोचते, पुत्र; सत्येन शपथं करोतु, राघव; स्त्री अग्निः शुष्केणाच्छन्ना यथा, मया मोहिता।" “यः मम भ्रान्तिः, तस्य त्वं निवारणं इच्छसि, कैकेय्याः प्रेरितः, या दृढनिश्चया, अधर्मिष्ठा।" “न च विस्मयः, पुत्र, यः ज्येष्ठः पिता मम असत्यात् मोचयितुं इच्छसि।" रामः तु पितुः दुःखितस्य वचनं श्रुत्वा, शोकाकुलः लक्ष्मणं भ्रातरं अभ्यधावत्। “कः गुणः अद्य मया लभ्यते, कः श्वः दास्यति? अतः अहं केवलं निर्भयः निर्लोभः गन्तुं इच्छामि।" “भूमिः, जनपदः, वित्तं, धान्यं च अहं परित्यजामि; भरताय दत्तुं युक्तम्।" “मम वनवासनिश्चयः अद्य न चलिष्यति; यः कैकेय्यै युद्धे वरः दत्तः, तं पूर्तुं युक्तम्।" “संपूर्णं दातव्यम्, सत्यं धारय; अहं तव आज्ञां यथोक्तं पालनिष्यामि।" “चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, वनवासिनः सह वत्स्यामि; भूमिः भरताय दत्तव्या, न विचिकित्स्या।" “राज्यं न स्पृहयामि, न सुखं, न आत्मनः प्रियं, केवलं तव आज्ञां पालनं इच्छामि, राघव।" “सन्तापं त्यजतु, अश्रूणि मा कुरु; महोदधिः नदीपतिः यथा, न कदापि विक्षिप्यते।" “राज्यं, सुखं, भूमिं, न स्पृहयामि, न भोगं, न स्वर्गं, न जीवितं अपि।" “भवान् एव सत्येन स्पृहयामि, पुरुषश्रेष्ठ; तव सत्यधर्मे शपथं करोतु।" “पिता, किमपि क्षणमपि स्थातुं न शक्ये; दुःखं सह, न मम निश्चयः परिवर्तिष्यते।" “राघव, कैकेय्याः प्रेरणया वनं गन्तुं अभ्यर्थितोऽस्मि; तत्र ‘गमिष्ये’ इति प्रत्युक्तवान्; तं सत्यं पालयामि।" “न चिन्ता, प्रभो; वने मृगैः शान्तैः, पक्षिणां कलरवैः रम्ये रमिष्यामः।" “पिता देवत्वं अपि देवेषु प्राप्नोति, तस्मात् देवाज्ञा इव पितुः वचनं पालनिष्यामि।" “चतुर्दश वर्षाणि समाप्त्य, राजश्रेष्ठ, माम् पुनः द्रक्ष्यसि; दुःखं त्यजतु।" “नरशार्दूल, अश्रूणि निगृह्य, स्वयम् दुःखं मा कुरु।" “नगरं, राज्यं, भूमिं परित्यज्य, भरताय दत्तव्यम्; तव आज्ञां पालनं कृत्वा वने दीर्घकालं वत्स्यामि।" “गिरिभिः, नगरैः, वनैः युक्तां भूमिं भरतः पालयतु; शुभसीमायां तं शासनं कुर्यात्; यत् उक्तं, तद् अस्तु।" “राजन्, मम मनः न महाभोगे, न आत्मनः प्रियं, केवलं तव आज्ञां पालनं सन्तुष्टानां मध्ये। दुःखं मम कारणे त्यजतु।" “अतः अद्य अक्षय्यं राज्यं न स्पृहयामि, न भूमिं सर्वभोगैः युक्तां, न मैथिलीं अपि; तव असत्यबन्धनं न करिष्यामि; सत्यं तव व्रतम् अस्तु।" “वनवासं कृत्वा, फलमूलान्य् उपभुञ्जन्, गिरिं, नदीं, सरः द्रक्ष्यन्, अद्भुतवृक्षैः युक्तं वनं प्रविश्य, सुखं वत्स्यामि; त्वं शान्तिं प्राप्नुहि।" एवं, राजा दुःखेन, व्यथया, पुत्रं आलिङ्ग्य, मूर्चितः भूमौ पतितः, न सञ्चलितः। सर्वा राज्ञ्यः अश्रूणि मुमुचुः, कैकेयीं विहाय; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्चितः अभवत्; सर्वत्र विलापः अभवत्। एवं सर्गस्य पंचत्रिंशत् श्लोकं शृणु। ततः, राजा आकस्मात् शिरः कम्पयन्, श्वसन्, हस्तं हस्ते द्रावयन्, दन्तैः दन्तान् घर्षयन्। तस्य नेत्रे कोपात् रक्तवर्णे अभवताम्; क्रोधेन आक्रान्तः, तीव्रदुःखं उपगतः। तस्य चित्तम् अवलोक्य, सारथि तीक्ष्णवचनैः कैकेय्याः हृदयम् कम्पयन् इव अभवत्।