नरपतिः रामं दृष्ट्वा दुःखेन अभिभूतः शीघ्रं तं प्रति धावित्वा भूमौ मूर्चितः पतितः। ततः रामः महाबलः लक्ष्मणः च तं दुःखेन व्याकुलं राजा असंविद्धमिव शीघ्रं उपगच्छतुः। राजमहले सहस्रस्त्रीणां कलकलः अभवत्—"हा राम!" इत्युत्सृज्य आभरणानां निनादेन मिश्रितः। रामः लक्ष्मणः च सीता सहितौ दुःखितं राजानं अश्रुपूर्णं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य शय्यायां स्थापयामासुः। क्षणं तिष्ठित्वा रामः राजा चेतनां पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूरितः दुःखसागरः अभ्युत्थितः, विनयेन उवाच—"महान् नृपते, सर्वेषां नः प्रभो, वनं दण्डकं गच्छन् अहं त्वां अनुज्ञामि; त्वं मां सुरक्षितं पश्य। लक्ष्मणस्य अनुमतिं देहि, सीता अपि मम अनुगमनं इच्छति; बहूनि यथार्थानि कारणानि स्थाने स्थितानि, तौ तत्र स्थातुम् न इच्छतः। सर्वेषां नः अनुमतिं देहि, सम्मानदाता, दुःखं परित्यज्य—लक्ष्मणस्य, मम, सीतायाः च, यथा प्रजापतिः स्वपुत्रेभ्यः करोति।" रामः राजा अनवद्यां अनुमतिं प्रतीक्षन् तं निरीक्ष्य, राजा तस्य वनवासं प्रति वचनं उवाच—"राघव, कैकेय्याः वरैः मोहितः, अहं बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायां राजा भव, मां नियच्छ।" एवं उक्तः राजा रामः धर्मिष्ठः, कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, कौशल्यान् पितरं प्रति प्राज्ञं वाक्यं उवाच—"राजन्, त्वं भूमिं सहस्रवर्षाणि पालय; अहं वनं वासं यास्यामि, राज्यम् न इच्छामि।" चतुर्दश वर्षाणि वनं निवास्य, व्रतस्य अन्ते, पुनः ते पादौ स्प्रिष्यामि, नृपते। राजा अश्रुपूर्णः, दुःखेन व्याकुलः, सत्यबन्धः, कैकेय्याः प्रेरितः, प्रियं पुत्रं प्रति दुःखितः वचनं उवाच—"ते कल्याणं, वृद्धिः, पुनरागमनं च यथास्तु; त्वं सुरक्षितं मार्गं गच्छ, चिन्ता नास्ति। रघुप्रवर, सत्यनिष्ठस्य धर्मनिष्ठस्य तव निश्चयं निवर्तयितुं न शक्यते।" "पुत्र, अद्य रात्रौ त्वं गन्तुं न अर्हसि; किञ्चित् एकं दिवसं मम समीपे स्थित्वा।" "यद् त्वं करोषि, प्रिय राघव, दुःखसाध्यं; मम कृते वनवासं स्वीकृतवान्।" "इदं तु मम न रोचते, पुत्र; सत्येन शपामि, राघव; अग्निशुष्कायाः स्त्रियाः मया मूढः।" "यद् मम उपपातं, तं त्वं परिहर्तुम् इच्छसि, कैकेय्या प्रेरितः, दृढनिश्चया, अधर्मचारिणी।" "न च आश्चर्यं, पुत्र, यत् त्वं ज्येष्ठः पितरं मिथ्यावादात् रक्षितुम् इच्छसि।" रामः पितुः दुःखितस्य वचनं श्रुत्वा, दुःखितं लक्ष्मणं प्रति उवाच—"किम् गुणं अहं अद्य प्राप्स्यामि, कः श्वः दास्यति? अतः मम सर्वकामान् परित्यज्य गमनमेव निश्चितम्।" "भूमिः, जनाः, धनं, धान्यं च सर्वं परित्यज्य, भरताय दत्तव्यम्।" "मम वनवासनिश्चयं न विचलितः; युद्धे कैकेय्यै यः वरः दत्तः, सः पूर्णः कर्तव्यः।" "सर्वं दत्तं भवतु, राजा सत्यं पालय; तव आज्ञां यथोक्तं पालिष्ये।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्ये, वनवासिभिः सह; संकोचः नास्ति, भूमिः भरताय दत्तव्या।" "राज्यं, सुखं, आत्मनः प्रियं न इच्छामि, तव आज्ञापालनं रघुप्रवरात् अधिकं।" "ते दुःखं परित्यज, अश्रुभिः न अभिभूतः भव; महोदधिः, नदीनां नाथः, कदापि न व्याकुलः।" "राज्यं, सुखं, भूमिं, भोगं, स्वर्गं, जीवनं च न इच्छामि।" "त्वमेव सत्यम् इच्छामि, नरश्रेष्ठ, न मिथ्या; सत्यधर्माभ्यां तव साक्षात् शपामि।" "पितः, क्षणमपि स्थातुं न शक्यं; दुःखं धारय, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते।" "राघव, कैकेय्याः वनगमनं मया याचितम्, अहं 'गमिष्यामि' इति उक्तवान्; सत्यं पालनं करोमि।" "न चिन्ता अस्ति, प्रभो; वनं सुखं रम्यं, मृगैः शान्तैः, पक्षिणां कलरवैः युक्तं रमिष्यामः।" "पिता देवतुल्यः, देवेषु अपि; तस्मात् दिव्याज्ञेव पितृवचनं पालिष्ये।" "चतुर्दश वर्षेषु अतीतेषु, नृपश्रेष्ठ, माम् पुनः प्राप्तं पश्य; दुःखं त्यज।" "नरशार्दूल, अश्रूणि तव नियंत्रितव्यानि, त्वं किमर्थम् दुःखेन अभिभूतः?" "नगरं, राज्यं, भूमिं च परित्यज्य, भरताय दत्तव्यम्; तव आज्ञां पालयन्, दीर्घकालं वनं गमिष्यामि।" "भरतः पर्वतैः, नगरैः, वनैः युक्तां शुभसीम्नि भूमिं पालयतु; यथोक्तं भवतु, नृपते।" "मम मनः न महाभोगेषु, न आत्मनः प्रियेषु, केवलं तव आज्ञापालनं श्रेष्ठानां मतम्; मम कृते दुःखं त्यज, दोषरहितः भव।" एवं रामः पितरं प्रति धर्मनिष्ठं, सत्यनिष्ठं, करुणया पूर्णं, वनगमनं प्रति दृढनिश्चयं, भरताय राज्यं दत्त्वा, पितृवचनं पालयितुं निश्चितः, सीता लक्ष्मणः च तेन सह वनं गन्तुं अनुमतिं याचन्ति। राजा दुःखेन अभिभूतः, पुत्रस्य सत्यनिष्ठां प्रशंसति, रामः तु पितुः आज्ञां पालयन्, सर्वं परित्यज्य, वनवासं कर्तुं उद्युक्तः, पितरं दुःखपरित्यागं याचते।