राजा दशरथः तु दुःखेन आकुलः, स्त्रीभिः परिवृतः, समागतं रामं अञ्जलिपुटेन समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नरपतिः रामं दृष्ट्वा त्वरया तं प्रति सस्राव; शोकवशात् तं सम्प्राप्य भूमौ मूर्छितः पतितः। ततः रामः महाबलः लक्ष्मणः च शीघ्रं तं दुःखेन विवर्णं राजा समीपं गतौ। तदा राजमहल्यां सहस्रशः स्त्रियः 'हा राम!' इति आकुलं रुदन्त्यः, भूषणानां निनादेन सह, महान् कलकलः उत्पन्नः। रामः लक्ष्मणः च तं राजा बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीता सहितौ, अश्रुप्रवणं तं शोकग्रस्तं शय्यायां स्थापयन्ति। क्षणं तिष्ठित्वा, रामः राजा चेतनां पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिपुटेन, अश्रुशोकसागरनिमग्नः, नम्रः वाचं उवाच— "महान् राजा, सर्वेषां नः प्रभुः, अहं दण्डकवनं गच्छन् त्वत्तः अनुमतिं याचे; त्वं माम् सुरक्षितं पश्य। लक्ष्मणस्य अनुमतिं दत्तुम्, सीता च वनं मां अनुगन्तुम् इच्छन्ति; सत्यम् अनेकैः कारणैः निवार्यन्ति, किन्तु स्थातुम् इच्छन्ति न। अतः सर्वेषां नः अनुमतिं दत्तुम् अर्हसि, दुःखं त्यज, लक्ष्मणः अहम् सीता च, यथा प्रजापतिः पुत्रेभ्यः अनुमतिं ददाति।" रामः राज्ञः अशोकानुमतिं प्रतीक्षन्, तं पश्यन्, राजा वनवासं प्रति रामं प्रत्युवाच— "राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितः अहम् बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायां राजा भव, मां निवार्य।" तेन उक्तः, धर्मात्मा रामः अञ्जलिपुटेन प्रणम्य, कौशलपूर्वं प्रत्यवदत्— "राजन्, त्वं भूमिं सहस्रवर्षाणि शासनं कुरु; अहं वनं गमिष्यामि, राज्येच्छां नास्ति। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, व्रतान्ते पुनः ते पादौ स्पर्शयिष्यामि, नरपतिः।" राजा अश्रुप्रवणः, दुःखेन पीडितः, सत्यबन्धः, कैकेय्याः प्रेरितः, प्रियं पुत्रं प्रति वाक्यं उवाच— "प्रियपुत्र, तव हिताय, वृद्धये, पुनरागमाय, निरवद्यपथं गच्छ, चिन्तां मा कुरु। रघुकुलानन्दन, सत्यनिष्ठस्य तव निश्चयः न निवर्तयितुं शक्यः। किन्तु पुत्र, अद्य रात्रौ वनं मा गच्छ; एकं दिनं मम समीपे वासं कुरु।" "यद् त्वं कुरुषे, प्रिय राघव, तद् अत्यन्तदुःखकरं; मम कृते वनवासं स्वीकृतवान्। किन्तु मम न प्रियं, सत्येन शपथं, राघव; अग्निः भस्माच्छन्नः यथा, स्त्री द्वारा मोहितः अस्मि। यः मम मोहः अभूत्, तं त्वं कैकेय्याः प्रेरणया परिहर्तुम् इच्छसि, सा दृढनिश्चया, अधर्मचारिणी च। पुत्र, तव पितुः असत्यबन्धनं निवारयितुम् यद् इच्छसि, तद् अचिन्त्यं न।" रामः पितुः दुःखदुःखितं वचनं श्रुत्वा, शोकयुक्तः लक्ष्मणं प्रति उवाच— "किं गुणं अद्य प्राप्स्यामि, कः श्वः दास्यति? अतः सर्वेषां कामान् त्यजित्वा गमनमेव इच्छामि। भूमिः, जनपदः, वित्तं, धान्यं, सर्वं त्यजामि; भरताय देयम्।" "मम वनवासनिश्चयः अद्य न विचलिष्यति; युद्धे यद् कैकेय्यै वरं दत्तं, तद् पूर्णं भवतु। सत्यं कुरु, राजन्; यथावचनं तव आज्ञां पालनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं करिष्यामि, वनवासिभिः सह; मा शङ्क, भूमिः भरताय देयम्। न राज्यं न सुखं न स्वजनं, केवलं तव आज्ञापालनं, रघुकुलानन्दन, मम प्रियतमा।" "दुःखं त्यज, अश्रुभिः मा व्यग्रः; यथा महोदधिः सर्वनदीपतिः न कदापि व्यग्रः। न राज्यं न सुखं न भूमिः न भोगाः न स्वर्गः न जीवनं; केवलं तव सत्यं, पुरुषश्रेष्ठ, मम इच्छितम्। सत्यं वदामि, तव धर्मेण, तव सत्यम्।" "पितः, एकक्षणमपि स्थातुं न शक्यं; दुःखं सह, मम निश्चयः न परिवर्तिष्यते। राघव, कैकेय्याः वनगमनाय याचितः अस्मि; 'गमिष्यामि' इति उक्तवान्; तं सत्यं पालनं करोतुम्। चिन्ता मा कुरु, प्रभो; वने मृगशान्तः, बहुपक्षिस्वरयुक्ते, सुखेन वयम् वासं करिष्यामः।" "पिता देवः इव, देवेषु अपि पूज्यः; अतः पितुः वचनं दिव्याज्ञा इव पालनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षे समाप्ते, राजश्रेष्ठ, पुनः मां दृष्ट्वा दुःखं त्यज। पुरुषसिंह, सर्वेषां अश्रूणां निवारणं कर्तव्यम्, किं त्वं दुःखेन ग्रस्तः?" "नगरं, राज्यं, भूमिं त्यजामि; भरताय देयम्। तव आज्ञां पालनं कृत्वा, दीर्घकालं वनवासं करिष्यामि। पर्वतानि, नगराणि, वनानि च, यानि मया त्यक्तानि, तेषु भरतः राज्यं करोतु, शुभसीमायाम्। यद् यद् त्वया उक्तं, राजन्, तद् एव भवतु।" एवं रामः पितुः दुःखं शमयन्, निश्चलनिश्चयः, धर्मपरायणः, वनगमनाय अनुमतिं याचन्, भरताय राज्यं दत्तुम् उद्युक्तः, वनवासनियमं पालनं प्रतिज्ञाय, सर्वेभ्यः शोकनिवारणं कर्तुम् प्रयत्नं करोतु।