ततः सारथिः शीघ्रं रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा भूमिपतेः समीपं ययौ। राजा तु पुत्रं समागतं अञ्जलिं कृत्वा द्रष्ट्वा, स्त्रीभिः परिवृतः दुःखितः शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नरपतिः रामं दृष्ट्वा वेगेन अभिप्रयान्तं शोकाभिभूतः तं प्राप्त्वा भूमौ मूर्छितः पतितः। ततः रामः बलवान् लक्ष्मणः च दुःखेन अभिभूतं मूर्छितं इव राजानं शीघ्रं उपेत्य स्थितौ। राजमहति सहस्राणां स्त्रीणां आर्तनादः अभूत्, 'हाय राम!' इति शब्दः काञ्चनाभरणनिनादेन मिश्रितः। रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीतया सह तं अश्रुपूर्णं शोकाभिभूतं शय्यायां न्यवेशयन्। क्षणं तु रामः राजानं चेतनं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा अश्रुपूरितनयनः शोकसागरमग्नः वचनं अब्रवीत्— "महाबाहो नृपते, सर्वेषां नाथः, अहं दण्डकारण्यं गच्छन् त्वाम् अनुमतिं याचामि; मां सुरक्षितं पश्येत्। लक्ष्मणस्य अनुमतिं दत्तुम् अर्हसि, सीता च मम अनुगमनं इच्छति; बहुधा निवार्यमाणौ तौ स्थातुम् इच्छतः न। सर्वेषां अनुमतिं दत्तुम् अर्हसि, मानद, शोकं विसृज्य—लक्ष्मणस्य, मम, सीतायाः च, यथा प्रजापतिः स्वपुत्रेभ्यः।" रामः राजानं अशोकं अनुमतिं प्रतीक्षन् तं वनवासे सम्बद्धं वचनं श्रुत्वा तं पितरं समीक्ष्य। राघवः तु कैकेयीवरदानेन मोहितः बद्धः, अयोध्यायां त्वमेव राजा भूत्वा मां निवारय। इति राज्ञा उक्तः धर्मिष्ठः रामः अञ्जलिं कृत्वा पितरं प्राञ्जलिः सम्यक् उत्तरं दत्तवान्— "राजन्, त्वं भूमिं सहस्रवर्षं शासित्वा स्थितः; अहं वनं गच्छामि, राज्यं न इच्छामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, व्रतान्ते तव पादौ पुनः स्पृशामि, नराधिप।" राजा अश्रुपूर्णः दुःखितः सत्यबन्धनं बध्न्वन् कैकेयीप्रेरितः प्रियं पुत्रं अब्रवीत्— "पुत्र, तव कल्याणाय, वृद्ध्यै, पुनरागमाय च, निर्भयः सुरक्षितमार्गं गच्छ।" रघुकुलानन्दन, सत्यनिष्ठस्य तव निश्चयं निवर्तयितुम् न शक्यते। किन्तु पुत्र, अद्य रात्रौ गन्तुं मा कुरु; एकं दिनं मम समीपे स्थित्वा। "यद् त्वं राघव प्रियं करोषि, तद् कठिनं; मम कृते वनवासं स्वीकरोषि। किन्तु तत् मे न रोचते, सत्येन ब्रूहि, राघव; अग्निशुष्कवस्त्रवत् स्त्रीया मया मोहितः। मम प्राप्तं प्रमादं त्वं परिहर्तुम् इच्छसि, कैकेयीप्रेरितः, सा दृढनिश्चया अधर्मिष्ठा। पुत्र, तव पितरं मृषा मुक्तुम् इच्छसि, तव ज्येष्ठः सत्यनिष्ठः।" रामः पितुः दुःखितं वचनं श्रुत्वा, सोद्वेगं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्— "किं गुणं प्राप्तवान् अद्य, कः श्वः दास्यति? तस्मात् गन्तुं एव निश्चयः, सर्वकामान् त्यक्त्वा। भूमिः, जनपदः, धनं, धान्यं च सर्वं त्यजामि; भरताय दत्तव्यम्। मम वनवासनिश्चयः अद्य न विक्रियते; युद्धे कैकेयीं यद् वरं दत्तवान्, तद् पूर्णं कर्तव्यम्। सत्यं तव वचनं पूर्णं भवतु, राजन्; यथोक्तं आदेशं तव पालनं करिष्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा वनवासिभिः सह वत्स्यामि; भरताय भूमिः दत्तव्या, त्वं न विचिन्तय। न राज्यं न सुखं न प्रियं किमपि इच्छामि, तव आदेशं पालनं रघुवंशानन्दन, यथा।" "त्वं शोकं विसृज, अश्रुभिः न अभिभूतः भव; महाबलः समुद्रः, नदीपतेः, कदापि न विक्रियते। न राज्यं, न सुखं, न भूमिं, न भोगान्, न स्वर्गं, न जीवनं इच्छामि। त्वमेव सत्येन इच्छामि, पुरुषश्रेष्ठ; सत्येन धर्मेन तव साक्षात् ब्रूहि।" "पितः, अहं एकमपि क्षणं स्थातुं न शक्यः; मम निश्चये न परिवर्तनं भविष्यति, दुःखं सह।" "राघव, कैकेयीं वनगमनाय याचिता, अहं 'गमिष्यामि' इति उक्तवान्; तं सत्यं तिष्ठामि।" "न चिंतां कुरु, प्रभो; वयं वनं रम्यं मृगैः शान्तैः, बहुशब्दैः पक्षिभिः रमिष्यामः।" "पिता देवः इव देवेषु अपि पूज्यः, प्रिय; तस्मात् देवाज्ञायाम् इव पितुः वचनं पालनं करिष्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि यदा यास्यन्ति, नरश्रेष्ठ, पुनः मां दृष्ट्वा दुःखं विसृज।" "पुरुषसिंह, अश्रुभिः सर्वान् निवारयितुम् अर्हसि; त्वं किमर्थं स्वयं दुःखितः?" "नगरं, राज्यं, भूमिं च त्यजामि; भरताय दत्तव्यम्। तव आज्ञां पालनं कृत्वा, दीर्घकालं वनं गमिष्यामि।" इति रामः पितुः आज्ञां श्रद्धया स्वीकरोति, लक्ष्मणं सीतां च अनुमतिं याचति, भरताय राज्यं दत्तुम् इच्छति, स्वयं वनवासं निश्चय्य दुःखं विसृज्य पितरं सान्त्वयति। राजा दुःखितः, कैकेयीप्रेरितः, पुत्रस्य सत्यनिष्ठां प्रशंसति, रामः तु धर्मपरायणः, पितुः आज्ञां पालनं एव परमं कर्तव्यं मन्यते।