सुमन्त्रं प्रति राजा दशरथः सस्नेहं आज्ञापयत्—"ये मम पत्न्यः अत्र उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय; ताभिः परिवृतः अहं राघवम् द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरद्वारम् प्रविश्य ताः स्त्रियः उवाच—"राजा धर्मात्मा भवन्त्यः आह्वयति; शीघ्रम् अत्र आगच्छन्तु।" सुमन्त्रस्य वचनेन, राजाज्ञया, सर्वाः स्त्रियः स्वपतिं समुपलभ्य तस्य महिषीभवनं प्रति प्रस्थिताः। तत्र काञ्चनवर्णलोचनाः त्रिशतानि सपञ्चाशत् स्त्रियः, व्रतानि गृहीत्वा, कोशल्यां मृदुभिः वाक्यैः परिवृत्य निर्जग्मुः। यदा सर्वाः पत्न्यः आगताः, तदा राजा ताः निरीक्ष्य सुमन्त्रणम् अवदत्—"सुमन्त्र, मम पुत्रम् आनय।" ततः सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च शीघ्रं गृहीत्वा भूमिपतेः समीपम् अगच्छत्। राजा, पुत्रम् उपसर्पन्तम् अञ्जलिकृतं दृष्ट्वा, दुःखितः स्त्रीभिः परिवृतः, शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नरपतिः रामम् आगतम् आलोक्य वेगेन तत्र धावन्, शोकवेगेन अभिभूतः, तं समुपेत्य भूमौ मूर्च्छितः पतितः। रामः महाबलश्च लक्ष्मणः शीघ्रं दुःखार्तं नृपम् अविनश्वरूपमिव उपसृत्य उपतस्थतुः। तदा राजवेश्मनि सहस्राणि स्त्रीणाम् "हाहा रामः!" इति क्रोशन्त्यः काञ्चनाभरणरवेन सह निनदं चक्रुः। ताः स्त्रियः रामं लक्ष्मणं च समालिङ्ग्य, सीतया सह रुदन्तं नृपं शय्यायाम् उपावेश्य स्थिताः। क्षणमात्रं तिष्ठन्, रामः राजानं चेतनां प्राप्तम् आलोक्य, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनः शोकसागरमग्नः, वाक्यम् उवाच— "आर्य, त्वत्तः अनुज्ञां गृह्णामि; अहम् अपि दण्डकारण्यम् गच्छन्, त्वां पुनः द्रक्ष्यामि। लक्ष्मणस्य अनुमति दीयताम्, सीता च मया सह वनं यास्यति; बहुविधैः युक्तिभिः निवार्यमाणा अपि, स्थातुं न इच्छतः। त्वं दुःखं परित्यज्य, अस्मान् त्रयाणि—लक्ष्मणं मां सीतां च—प्रजापतिरिव पुत्रान्, अनुमन्यस्व।" रामः राज्ञः निर्व्यग्रां सम्मतिं प्रतीक्ष्य, तं वनवासस्य विषये पप्रच्छ। राजा दुःखेन व्याकुलः रामं उवाच—"राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितोऽहं बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायाः राजा भूत्वा मां निगृह्णीहि।" तदा रामः धर्मात्मा पितरं प्रणम्य यथोचितं प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं सहस्रसंवत्सरं भूमिं पालय; अहं वनं गमिष्यामि, राज्ये न स्पृहयामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, व्रतस्य अन्ते पुनः ते पादौ गृहीत्वा आगमिष्यामि।" राजा अश्रुपूर्णलोचनः, शोकबद्धः, सत्यवचनबद्धश्च, कैकेय्याः प्रेरितः, प्रियं पुत्रम् उवाच—"पुत्र, त्वदीयं कल्याणं वृद्धिं च पुनरागमनं च चिन्तयन् त्वं निरानन्दः, निर्बाधेन पन्थानम् आचर। रघुनन्दन, सत्यान्वितस्य धर्मिष्ठस्य तव संकल्पः न निवर्तयितुं शक्यः। किंतु पुत्र, अद्य रात्रौ कदापि मा गच्छ; एकं दिनमपि मम सन्निधौ स्थातुम् अनुमन्यस्व।" "यद् त्वया कृतं, प्रियतम राघव, सुतरां दुष्करम्; मम हेतोः त्वया एवमवनवासः स्वीकृतः। किन्तु एतत् न मे रोचते, सत्येन शप्स्यामि राघव; अग्निशुष्कच्छदवद् स्त्रिया मया मोहितः। या मम विपत्तिः सम्प्राप्ता, तां त्वम् जेतुम् इच्छसि, कैकेय्याः प्रेरणया, या दृढनिश्चया अधर्मिष्ठा। न च आश्चर्यं, पुत्र, यत् ज्येष्ठः पुत्रः पितरं अनृतात् मोचयितुम् इच्छति।" रामः पितुः दुःखितस्य वचनं श्रुत्वा, शोकार्तः लक्ष्मणम् उवाच—"किं पुण्यं अद्य लभेयं, कः वा श्वः दास्यति? तस्मात् अहम् इच्छान् सर्वान् परित्यज्य केवलं प्रस्थानम् एव व्रणोमि। एषा भूमिः जनपदैः, धनधान्यैः सहिताः, सर्वं भरताय दीयताम्; अहं सर्वं परित्यजामि।" "मम वनवासे संकल्पः अद्य न विचाल्यते; युद्धे यत् त्वया कैकेय्यै वरः दत्तः, सः अवश्यं सम्पाद्यः। तस्मात् पूर्णतः स एव भवतु; त्वम् सत्यव्रतः भव, अहं तव आज्ञां यथावद् सम्पादयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, वने वासिनः सहितः स्थास्ये; त्वं मा शुचः, भूमिः भरताय दीयताम्।" "राज्यं न कामये, न सुखं, न स्वजनं, केवलं तव आज्ञापालनम् एव मम प्रियं, रघुनन्दन। दुःखं त्यज, अश्रुभिः मा क्लिश्य; यथा समुद्रः न कदापि विक्रियते, तथा त्वं अपि। राज्यं, सुखं, भूमिं, न स्वर्गं, न जीवितं, किञ्चिदपि न स्पृहये। त्वमेव सत्येन मम प्रियः, न तु अनृतम्; तव सत्येन धर्मेण च प्रतिजाने।" "पितः, अहम् एकक्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि; एष दुःखं त्वया सहनीयम्, मम संकल्पे न परिवर्तनम्। राघव, कैकेय्या वनगमनाय याचितोऽस्मि, अहं 'गमिष्यामि' इति प्रत्युत्तरम् अददाम्; तं एव सत्यम् अहं सम्पालयामि।" एवं सुमन्त्रस्य प्रेषणे पत्न्यः समागताः, राजा दशरथः दुःखेन पुत्रं आलिङ्ग्य, रामस्य सत्यनिष्ठां धर्मपालनं च श्रुत्वा, अन्ते अनिच्छन्नपि, पुत्रस्य निश्चयम् अनुमन्यत।